ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ούτε θύτης, ούτε θύμα

Οι ΗΠΑ παγκοσμιοποίησαν τον φόβο τους. Κι εμείς οι Έλληνες, σε πρώτη φάση,
φοβηθήκαμε γι’ αυτούς, αργότερα φοβηθήκαμε για σύμπαντα τον δυτικό πολιτισμό
και τώρα τελευταία αρχίσαμε να φοβόμαστε για μας τους ίδιους. Μολονότι όλα
μέσα μας μοιάζουν συγκεχυμένα, ας επιχειρήσουμε με νηφαλιότητα και ψυχραιμία
ν’ αναλύσουμε την κατάσταση.

Την άλλη μέρα του ονείρου

βγήκε ένας ήλιος τόσο μαύρος

που κι οι τυφλοί

βλέπαν διπλό σκοτάδι

Τίτος Πατρίκιος, Η άλλη πόλη

Τον φόβο γεννάει ένα αίσθημα ανασφάλειας μπροστά σ’ ένα άγνωστο μελλούμενο που
δεν ξέρουμε (ή δεν μάθαμε) πώς να το αντιμετωπίζουμε, που δεν πιστεύαμε ποτέ
ότι μπορεί να τύχει (και) σ’ εμάς ή που ξεπερνάει τις ανθρώπινες δυνάμεις
(σεισμός, ανίατη αρρώστια κ.λπ.).

Ο περιστασιακός και εν μέρει φυσιολογικός φόβος μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε
μόνιμη φοβία, ίσως και σε ψύχωση, εάν ο επαπειλούμενος κίνδυνος (θα)
προσβάλλει ζωτικά αγαθά ή έχει πάρει δαιμονικές/ιδεοληπτικές διαστάσεις (π.χ.
συλλογική εντύπωση καταστροφής του κόσμου, γενική πεποίθηση ότι θα πέσουμε
θύματα κάποιας απρόσμενης επίθεσης).

* Εάν έτσι έχουν σε γενικές γραμμές τα πράγματα στη φοβία και στην
εγκληματοφοβία, η ανασφάλεια που προκαλεί ένα τρομοκρατικό κτύπημα εξαρτάται
από τέσσερις τουλάχιστον παράγοντες:

1. Το μέγεθος του προϋπάρχοντος αισθήματος ασφάλειας. Οι Αμερικανοί
πολίτες π.χ. ποτέ δεν πίστευαν ότι μπορούσε να συμβεί σ’ αυτούς και μέσα στη
χώρα τους μια τέτοια ενέργεια. Αυτό το απότομο κενό στο εθνικό τους «εγώ», που
τους ενέταξε στην risk society (στην οποία οι ίδιοι θεωρούσαν ότι όλοι οι
άλλοι εμπίπτουν) σε συνδυασμό με το εύρος των τυχαίων θυμάτων δίνει την πρώτη
διάσταση στην ανασφάλεια.

2. Η αυξημένη ή μη πιθανότητα νέου κτυπήματος, εξίσου αιφνίδιου με το
προηγούμενο. Η εθνοψυχολογική κατανόηση και η πολιτική ερμηνεία της πρώτης
πράξης σε συνδυασμό με τη λήψη μέτρων πρόληψης και την επιβάρυνση της
καθημερινής ζωής προσδίδει στην ανασφάλεια βάθος.

3. Η επιθετική ή αμυντική, δραματοποιημένη ή καθησυχαστική λειτουργία
των ΜΜΕ, της πολιτικής ρητορικής και των ηθικών πανικών. Η ψυχολογία του
ηρωισμού από τη μια και οι μαύρες σκέψεις ή η συνεχής επιφυλακή από την άλλη
«παγ(ι)ώνουν» μέσα μας την εικόνα της πτώσης των Δίδυμων Πύργων και
μετατρέπουν την ανασφάλεια σε εφιάλτη και σε σύνδρομο. Της δίνουν δηλαδή
διάρκεια.

Το πέρασμα από τον ατομικό φόβο στη συλλογική υστερία και από εκεί στην τυφλή
πολεμική είναι συχνά εύκολο, αλλά στην ουσία ανακυκλώνει και κλιμακώνει τον
φόβο.

Ο υποθετικός φόβος (κατασκευασμένος ή μη) διαβρώνει κάθε κοινωνική και
δι-ανθρώπινη δράση, καθώς οι φαντασιώσεις των τρομοκρατημένων πολιτών οδηγούν
άλλους σε απονενοημένα διαβήματα και άλλους σε ρατσιστικού τύπου αυτοδικίες.

* Ας μη διαπράξουμε λοιπόν κι αυτό το λάθος. Οι τρομοκράτες θα ‘χουν κερδίσει
τον σκοπό τους εάν καταφέρουν να προκαλέσουν τέτοιο και τόσο αίσθημα
ανασφάλειας στον πληγέντα δυτικό (;) κόσμο, ώστε ο ίδιος να προκαλέσει
μεγαλύτερη ­ μακροπρόθεσμα ­ πολιτική και κοινωνική βλάβη στον εαυτό του και
σε τρίτους.

Στην ανασφάλεια που μας προκάλεσε η τρομοκρατία και που καλλιεργούν τα ΜΜΕ
πρέπει ν’ απαντήσουμε με περισσότερη δημοκρατία, περισσότερη ελευθερία,
περισσότερη ανοικτή κοινωνία. Εμείς οι Έλληνες δεν πρέπει να δεχθούμε να
γίνουμε ούτε στρατοκράτορες-τιμωροί, ούτε ξενοφοβικοί διώκτες, ούτε υπήκοοι
χωρίς δικαιώματα, ούτε «ποντίκια» καταφυγίων.

Στο φως, στον δρόμο και μαζί με τον συνάνθρωπό μας θα ξεπεράσουμε κι αυτή την
κρίση με την ελπίδα ότι θα γίνουμε πιο σοφοί (κι όχι πιο σκληροί).

ΥΓ: Θυμίζω: εάν η ανασφάλεια υπονομεύει τη δημοκρατία, η υπερ-ασφάλεια
(αστυνομοκρατικού τύπου) την καταλύει. Θα ‘ταν κρίμα να μπει (και) η Ελλάδα σε
τέτοιο δίλημμα.

Ο Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και ΜΜΕ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.