Το «σύνδρομο της 11ης Σεπτεμβρίου»

Οι τρομοκρατικές επιθέσεις στο έδαφος των ΗΠΑ άλλαξαν τον κόσμο μας. Πώς
όμως και σε ποιο βαθμό; Ποιες είναι οι αιτίες της τρομοκρατίας και τα μέσα για
την καταπολέμησή της; Η Ευρώπη οφείλει να διαχωρίσει τη θέση της από τους
Αμερικανούς; Τρεις εμπειρογνώμονες σε θέματα στρατηγικής, οι Πιέρ Ασνέρ,
Μοχαμάντ-Ρεζά Τζαλιλί και Αλέν Ζοξ, συζητούν τα θέματα αυτά.

Το σύνδρομο. Η βαθιά πληγή που άνοιξε στην καρδιά της Αμερικής στις 11 Σεπτεμβρίου θα μπορέσει άραγε ποτέ να επουλωθεί;

Περίπου δέκα ημέρες μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στις ΗΠΑ, ποια είναι η
πρώτη σκέψη σας;

Πιέρ Ασνέρ: Πρόκειται μάλλον για ερωτήματα παρά για σκέψεις. Αυτό το
τεράστιο και αναπάντεχο γεγονός αλλάζει άραγε όλες τις προτεραιότητες της
αμερικανικής κοινωνίας; Το διεθνές σύστημα; Θα διαρκέσει λίγες εβδομάδες ή
πολύ περισσότερο; Οι φιλελεύθερες κοινωνίες μας, επικεντρωμένες κυρίως στην
οικονομία, την πρωτοκαθεδρία του ατομισμού, την κυκλοφορία των αγαθών και των
ιδεών, θα συνέλθουν γρήγορα; Εν συντομία, βρισκόμαστε σε μια φάση ή μπήκαμε σ’
έναν μακροχρόνιο κύκλο;

Μοχαμάντ-Ρεζά Τζαλιλί: Ο νέος αιώνας ξεκίνησε άσχημα. Ο ΟΗΕ έθεσε αυτή
την πρώτη χρονιά του υπό την αιγίδα του διαλόγου των πολιτισμών. Η χρονιά
τελειώνει όμως, και μάλιστα σε απόσταση μερικών μέτρων από την έδρα του ΟΗΕ,
με την άρνηση του διαλόγου. Με ένα έγκλημα κατά της ανθρωπότητας. Και με μια
διαπίστωση του ευάλωτου, με το αδιέξοδο μιας αμερικανικής υπερδύναμης απέναντι
σε μια τρομοκρατία που δεν εντοπίζεται σε κάποιο συγκεκριμένο έδαφος, είναι
διάχυτη, πολύμορφη και μπορεί να λογαριάζει σε οπαδούς ικανούς να θυσιάσουν τη
ζωή τους και τη ζωή άλλων για να πετύχουν τους στόχους τους.

Αλέν Ζοξ: Το γεγονός είναι πρωτοφανές. Παράλληλα όμως είχε περιγραφεί
θεωρητικά από καιρό. Ανάμεσα στο Πεντάγωνο και το Χόλιγουντ υπήρχε μια
σύγκλιση στα αντιπροσωπευτικά μοντέλα, η οποία είχε ήδη παραγάγει σενάρια που
πλησίαζαν σ’ αυτό το οποίο παρακολουθήσαμε.

­ Μόνο που παρουσιαζόταν πάντα ως έργο εξωγήινων!

Αλέν Ζοξ: Γι’ αυτό ακριβώς είναι σχεδόν αδύνατο για τις ΗΠΑ, αυτήν τη
στιγμή τουλάχιστον, να αντιμετωπίσουν το γεγονός ότι αυτοί που το έκαναν ήταν
άνθρωποι, ακόμη και να προσπαθήσουν να καταλάβουν από πού προέρχεται αυτό που
αποκαλούν μίσος για τις ΗΠΑ, το οποίο είναι μίσος για το σημερινό σύστημα.
Αυτό το μίσος τούς φαίνεται ακατανόητο. Δεν πλήττει αποκλειστικά τις ΗΠΑ ως
κέντρο του παγκόσμιου συστήματος. Είναι όμως απολύτως λάθος να λέμε πως
είμαστε όλοι Αμερικανοί. Είμαστε Ευρωπαίοι και εν τούτοις είμαστε συγκινημένοι
μολονότι δεν έχουμε τους ίδιους λόγους να είμαστε συγκινημένοι. Η ενότητα της
αντίδρασης έγκειται στο φασιστικό και γενοκτονικό χαρακτήρα της πράξης και όχι
σε κάποια κοινή πολιτική σκέψη. Μέσα στην τρέλα του, ο Μπιν Λάντεν λέει και
πράγματα αληθινά, έστω κι αν αυτό είναι εξαιρετικά ενοχλητικό! Περιγράφει την
εξέλιξη του παγκόσμιου συστήματος με όρους που δεν είναι πάντα εσφαλμένοι.
Εκεί όπου παραληρεί, είναι όταν πιστεύει πως μπορεί να αλλάξει την τάξη των
πραγμάτων με καθαρά θεαματικές, εκδικητικές και γενοκτονικές πράξεις. Αλλά
όταν ο Τζορτζ Μπους και το περιβάλλον του λένε, «Ο Θεός είναι μαζί μας»,
τοποθετούνται ακριβώς στο ίδιο πεδίο, αυτό του ιερού πολέμου. Μόνο που ένας
πόλεμος δεν μπορεί να είναι ιερός. Ο πόλεμος είναι σε κάθε περίπτωση ένα κακό.

Πιέρ Ασνέρ: Πραγματικά, δεν είμαστε όλοι Αμερικανοί. Αλλά από μια άποψη
πιστεύω ότι είναι απολύτως αλήθεια να πούμε «Είμαστε όλοι Αμερικανοί». Εξάλλου
στους δύο πύργους υπήρχαν πολλοί Ευρωπαίοι, υπήρχαν μουσουλμάνοι, μαύροι.
Πρέπει φυσικά να λάβουμε υπόψη τον αστικό, εγωιστικό, σχετικιστικό, άνισο
πολιτισμό μας, απέναντι στα βάσανα εκείνων που είναι αποκλεισμένοι απ’ αυτόν.
Επιτέλους όμως, μπροστά σε φανατικούς για τους οποίους η ζωή δεν μετράει, ούτε
η δική τους ούτε των θυμάτων τους, απέναντι σε ολοκληρωτικούς, είτε είναι
κομμουνιστές, ναζί ή μέλη του ιαπωνικού Κόκκινου Στρατού, ο οποίος εγκαινίασε
αυτού του είδους τις επιθέσεις το 1972, ή μπροστά στο έγκλημα που μας
απασχολεί σήμερα, δεν μπορούμε να αρκεστούμε να πούμε: «Η κοινωνία μας είναι
αυτή που πρέπει να αλλάξουμε». Όπως είχε πει ο Άρθουρ Κέσλερ για τον
κομμουνισμό, «υπερασπιζόμαστε μισές αλήθειες εναντίον ενός πλήρους ψεύδους».
Αυτό παραμένει αληθινό.

Τούτων λεχθέντων, μπορεί κανείς να σκεφθεί, όπως ο Αλέν Ζοξ, ότι η ανθρώπινη
αλληλεγγύη και η από κοινού αντιπαράθεση σε έναν αντίπαλο, στον Μπιν Λάντεν,
δεν πρέπει να καλύπτουν τις διαφορές ανάμεσα σε Ευρωπαίους και Αμερικανούς.
Μόλις δράσουν οι Αμερικανοί, οι πολιτικές διαφορές θα εμφανιστούν και πάλι με
τους Ευρωπαίους, αλλά και με τους Ρώσους, τους Κινέζους. Πρέπει να κρατήσουμε
την αλυσίδα και από τις δύο άκρες: κοινοί αντίπαλοι, ανθρώπινη αλληλεγγύη και,
ταυτόχρονα, διάσταση πολιτικών απόψεων όσον αφορά το μέλλον του διεθνούς
συστήματος. Δεν είναι κάτι αδύνατο να γίνει.

­ Σε σχέση με τις παραδοσιακές μορφές της τρομοκρατίας, το καινούργιο
γεγονός δεν είναι ότι οι πράξεις αυτές αποτελούν ταυτόχρονα μέσο και σκοπό;

Πιέρ Ασνέρ: Κατ’ αρχάς, δεν μπορεί να υπάρξει πραγματικά τιμωρία,
επειδή στην προκειμένη περίπτωση τα θύματα στέλνονται κατ’ ευθείαν στον
Παράδεισο, πράγμα που επιθυμούν. Δεν μπορεί να υπάρξει ούτε αποτροπή. Τούτου
λεχθέντος, οι τρομοκράτες δεν στερούνται πολιτικών υπολογισμών. Υπάρχει μια
στρατηγική: να ανατρέψουν και να πάρουν τη θέση μιας παραδοσιακής μοναρχίας,
διεφθαρμένης από τους Αμερικανούς, στη Σαουδική Αραβία. Η στρατηγική αυτή
βασίζεται σε μια βία που με τη σειρά της βασίζεται στη συναισθηματική βία
πολλών ανθρώπων, που αποτελούν πλειοψηφία στον κόσμο και που καταπιέζονται,
ταπεινώνονται, βομβαρδίζονται ή έχουν τη μνήμη της δουλείας. Αυτή η πολιτική
στρατηγική χρησιμοποιεί ως εργαλείο τα βάσανα αυτά, τωρινά και περασμένα.

Αλέν Ζοξ: Το ιδιαίτερο είναι ο αυτοκτονικός χαρακτήρας του νέου
τρομοκρατικού συστήματος: αυτοκτονικός και φονικός. Οι άνθρωποι δεν είναι παρά
μια αδρανής ύλη, ενώ οι αυτοκτονικοί είναι αυτοί που δρουν. Γι’ αυτό οι
καμικάζι του Μπιν Λάντεν είναι μια ελίτ. Και έχουν μια συλλογική φιλοδοξία, η
οποία έγκειται σε μια μορφή άσκησης εξουσίας επί των μουσουλμανικών μαζών. Αν
καταφέρουν να οικειοποιηθούν τον μουσουλμανικό κόσμο, θα μπορέσουν τότε να τον
εξαπολύσουν εναντίον του δυτικού πολιτισμού. Υπάρχει συνεπώς μια στρατηγική
λογική. Αυτοί οι άνθρωποι δεν είναι βλάκες. Μπορούμε όμως να πούμε ότι είναι
φασίστες, επειδή σκέπτονται να πάρουν την εξουσία πάνω σε βουνά από νεκρούς
και με μέσο τον τρόμο.

Αλλά τα προβλήματα που τίθενται έτσι εσφαλμένα από αυτούς τους
παραληρηματικούς αιρετικούς αποτελούν ένα μέρος των πραγματικών προβλημάτων
του Τρίτου Κόσμου. Όχι όλου του Τρίτου Κόσμου επειδή, καθώς επικαλούνται το
Ισλάμ, αυτοπεριορίζονται σε ένα είδος παγκόσμιου γκέτο. Η αποτυχία είναι
συνεπώς εγγεγραμμένη στα γονίδια της προσπάθειάς τους. Αυτό που
αντιμετωπίζουμε σήμερα είναι συνεπώς μια πρόκληση στο μέλλον του δημοκρατικού
δυτικού πολιτισμού. Οι αμερικανικές απαντήσεις θα είναι αυτές που θα είναι.
Μπορεί κανείς πάντα να λέει πως έχει εμπιστοσύνη στον αμερικανικό λαό. Αλλά
πρέπει επίσης να έχει εμπιστοσύνη και στα κριτήρια των Ευρωπαίων που, εδώ και
μερικά χρόνια, διαφέρουν με ανεπαίσθητο, αλλά αξιοσημείωτο τρόπο από τις
αμερικανικές μεθόδους. Η αμερικανική τάξη έχει στόχο τον έλεγχο του κόσμου και
όχι την αναζήτηση της ειρήνης. Αλλά η τοπική μικροπολιτική δεν μπορεί να
αντιμετωπισθεί με την παγκόσμια μακροστρατηγική που προτείνουν οι Αμερικανοί.
Το ότι αφήσαμε το ισραηλινο-παλαιστινιακό πρόβλημα να σέρνεται μέχρι να φθάσει
στην εξουσία ο Σαρόν, που είναι κι ο ίδιος ένας αυτοκτονικός τρομοκράτης, δεν
ήταν πολύ έξυπνο εκ μέρους μας. Και όχι σύμφωνο προς τα συμφέροντα των
Ευρωπαίων.

Μοχαμάντ-Ρεζά Τζαλιλί: Έχει ενδιαφέρον να παραλληλίσει κανείς αυτή την
τεράστια αύξηση της τρομοκρατίας με την υποχώρηση του κράτους στις δυτικές
κοινωνίες. Εδώ και χρόνια, γίνεται λόγος για «λιγότερο κράτος», λιγότερη
διεθνή οργάνωση, λιγότερη πολυμέρεια, επίσης, απέναντι στο αυξημένο βάρος των
μη κρατικών οργανισμών. Έτσι βλέπουμε μια αύξηση των διεκδικήσεων και των
κατηγοριών εναντίον του διεθνούς συστήματος από ανθρώπους που δεν εκπροσωπούν
καμιά χώρα. Μήπως θα έπρεπε αντίθετα να αποκαταστήσουμε την πρωτοκαθεδρία της
κρατικής βούλησης, μήπως χρειάζεται περισσότερη οργάνωση, περισσότερη διεθνής
συνεργασία;

Πιέρ Ασνέρ: Υπάρχει ένα παράδοξο: η πιο μεγάλη δύναμη του κόσμου είναι
κατ’ αρχάς ένα είδος απέραντης κοινωνίας. Ενώ οι Ευρωπαίοι είναι περισσότερο
προσδεμένοι στις έννοιες του κράτους, της επικράτειας. Αλλά η δύναμη της
Αμερικής δημιουργεί και την αδυναμία της. Έτσι η διαχείριση της ασφάλειας των
αεροδρομίων γίνεται εκεί σύμφωνα με μια καθαρά οικονομική λογική, συνεπώς από
ιδιωτικές εταιρείες, και επιλέγονται οι φθηνότερες. Είδαμε το αποτέλεσμα! Από
την άλλη, δεν είναι προφανές ότι περισσότερο κράτος οδηγεί σε περισσότερη
διεθνή συνεργασία. Η κυβέρνηση Μπους δεν θέλει καμιά συνθήκη που να περιέχει
καταναγκασμούς.

Το νέο δεδομένο είναι ο συνδυασμός των αισθημάτων ταπείνωσης, απελπισίας των
μουσουλμάνων, με την τεχνολογική συνεργασία, με το χρήμα. Όλο και περισσότεροι
μπορούν, με τη σύγχρονη τεχνολογία, να είναι όλο και λιγότερο ελέγξιμοι και να
κάνουν όλο και περισσότερες ζημιές. Εν τούτοις, βοηθούνται από κυβερνήσεις.
Υπάρχει μια διαπλοκή ανάμεσα σε κοινωνίες και κράτη. Αυτό που αλλάζει, δεν
είναι τα βασικά δεδομένα, είναι οι συνδυασμοί και οι αναλογίες.

Αλέν Ζοξ: Η καταστροφή και η αποδόμηση που πραγματοποιούνται από τις
ΗΠΑ, ως κέντρο του παγκόσμιου συστήματος, παρήγαγαν τα αποτελέσματά τους.
Απέναντι στην υπερεθνοποίηση τεράστιων μαζών κεφαλαίων προέκυψε η
υπερεθνοποίηση μιας τεράστιας αντίθεσης. Υπάρχει πράγματι χώρος για να
αποκατασταθεί η νομιμότητα των κρατικών εξουσιών που απορρέουν από
δημοκρατικές εκλογές ως ουσιώδης τόπος για τη δημοκρατία, την ειρήνη και για
μια οικονομική διανεμητική δικαιοσύνη. Έχουμε πλέον ένα σύστημα με τρεις
πόλους. Ο Μπιν Λάντεν έρχεται σαν μια τρίχα στη σούπα που είχαν ήδη φτιάξει οι
δύο πόλοι, η εξουσία των κρατών και οι υπερβολές της υπερεθνοποίησης της
οικονομίας. Ο Μπιν Λάντεν δεν είναι παρά ένα σύμπτωμα. Αυτός ο τρομοκρατικός
εξτρεμισμός καταδεικνύει την κατάσταση του κόσμου. Αν ο κόσμος δεν αλλάξει, θα
πολεμήσουμε αυτή την τρομοκρατία και θα τη σταματήσουμε, αλλά θα υπάρχουν
πάντα άλλες. Τα αίτια είναι αυτά που πρέπει να σκεφθούμε και να
αντιμετωπίσουμε πολιτικά.

Εμπειρογνώμονες σε θέματα στρατηγικής

Μοχαμάντ-Ρεζά Τζαλιλί:

Ιρανός, είναι εδώ και 22 χρόνια καθηγητής στο πανεπιστημιακό Ινστιτούτο
Διεθνών Σπουδών και στο Ινστιτούτο Αναπτυξιακών Σπουδών της Γενεύης και
ειδικεύεται σε θέματα της Κεντρικής Ασίας και του περσικού κόσμου

Πιέρ Ασνέρ:

Διδάσκει στο Εθνικό Ίδρυμα Πολιτικών Επιστημών και είναι ερευνητής στο Κέντρο
Διεθνών Σπουδών και Ερευνών

Αλέν Ζοξ:

Διευθυντής σπουδών και ερευνητής στο Ινστιτούτο Ανωτάτων Σπουδών στις
Κοινωνικές Επιστήμες (IHESS), ειδικός σε θέματα στρατηγικής και της
αμερικανικής ηπείρου