ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ξανασκεφτόμαστε τον πολιτισμό

Το Διεθνές Συμπόσιο «Ξανασκεφτόμαστε τον πολιτισμό» της Πολιτιστικής
Ολυμπιάδας συνέπεσε με μια σπαραχτική επικαιρότητα που επηρέασε τις εισηγήσεις
των συνέδρων. Ακολουθεί ένα συνοπτικό απόσπασμα της ομιλίας μου στην έναρξη
των εργασιών του συμποσίου.

Όλα είναι πλέον δυνατά. Όλα μπορούν τώρα δα να συμβούν. Μια διαρκής καθημερινή
συνομιλία με τον θάνατο. Πώς να μιλήσεις για τον πολιτισμό σήμερα χωρίς να
αναφερθείς στον τρόμο; Τρόμος για τα θεμέλια του αυτονόητου. Για το μέλλον του
μέλλοντός μας. Απορία για τον ίδιο τον πολιτισμό. Για την ευθραυστότητά του.
Για την ευκολία με την οποία, σε αυτό το χάραμα του νέου αιώνα, μοιάζουν να
ανατρέπονται τα θεμέλιά του, και μαζί οι συντεταγμένες της ίδιας μας της
ύπαρξης.

Η «Δυσφορία στον πολιτισμό» για την οποία μιλούσε στις αρχές του περασμένου
αιώνα ο Φρόυντ μετατρέπεται σε «Απελπισία στον πολιτισμό». Η εξάχρονη Μαρία
συνοψίζει όλους τους ενήλικους φόβους. «Μαμά εμάς πότε θα πέσει το
αεροπλάνο στο σπίτι μας; Φοβάμαι. Σε πόσο λίγο θα
πεθάνουμε;».

«Κάτι πρέπει να κάνουμε για τον φόβο», έλεγε ο Ρίλκε, «αλλά τι;». Το ερώτημα
τώρα μένει ανοιχτό. Στη δίνη μιας «παγκοσμιοποιημένης» ανασφάλειας, η σκέψη
παλινδρομεί. Κι αυτό είναι που ταράζει ή που οφείλει να μας ταράζει και να
επαναπροσδιορίζει τους περί πολιτισμού λόγους. Αρχαϊκοί τρόποι σκέψης
θριαμβεύουν. Δαιμονοποίηση. Εκδικητικότητα. Σχάση του κόσμου σε απόλυτα καλά
και απόλυτα κακά αντικείμενα.

Το φάντασμα μιας σύγκρουσης πολιτισμών απειλεί με αφανισμό τα ίδια τα θεμέλια
του κάθε πολιτισμού.

Ξανασκέφτομαι τον πολιτισμό, σημαίνει ξανασκέφτομαι την ίδια την έννοια του
πολιτισμού. Κι αν είναι αλήθεια ότι η έννοια αυτή σχετίζεται περίπου με τα
πάντα, με τεχνικά επιτεύγματα, με ήθη, με έθιμα, με θρησκευτικές δοξασίες, με
επιστημονική γνώση, πίσω από «τα πάντα» ελλοχεύει, όπως πολύ εύστοχα έχει
επισημάνει ο Norbert Elias, η αυτοσυνειδησία της Δύσης. Μια ηγεμονική εθνική
συνείδηση. Όλα εκείνα «τα στοιχεία ως προς τα οποία η δυτική κοινωνία των
τελευταίων δύο τριών αιώνων πιστεύει πως υπερέχει σε σύγκριση με προγενέστερες
ή με πιο ”πρωτόγονες” σύγχρονές της κοινωνίες. Μέσω αυτής της έννοιας η
δυτική κοινωνία ζητάει να επισημάνει την ιδιοτυπία της και αυτό που την κάνει
υπερήφανη, το επίπεδο της δικής της τεχνικής, τον τύπο των δικών της τρόπων
συμπεριφοράς, την εξέλιξη της δικής επιστημονικής γνώσης, της δικής της
κοσμοθεωρίας».

Στην καταγωγή της έννοιας «πολιτισμένος» βλέπουμε να υπάρχει μια εκλεκτική
«αστική» αντίληψη που δημιουργεί διαχωριστικά σύνορα. Μια έννοια που δεν έχει
περιγραφική ή αναλυτική αξία, αλλά αξιολογική, υποδηλώνοντας όχι μόνο το «τι»
αλλά και το «πώς» θα έπρεπε να είναι ο άλλος. Εκείνος που δεν μετέχει στον
ίδιο με εμένα πολιτισμό.

Η σκοτεινή αυλαία του 21ου αιώνα που άνοιξε μας υποχρεώνει να ξανασκεφτούμε
τις παγίδες του αυτονόητου. Δεν ιεραρχούνται οι πολιτισμοί. Η περίφημη
«πολυπολιτισμικότητα» προϋποθέτει την αποδοχή του άλλου, ως έγκυρου και
ισότιμου συνομιλητή, όχι ως κατώτερου υπό κηδεμονία ανήλικου, ή, ακόμα
χειρότερα, ως υπό δίωξη εχθρού.

Η κουλτούρα ­ όπως και το «εγώ» ­ δεν συγκροτείται μέσα στον καθρέφτη αλλά
μέσα στο βλέμμα του άλλου. Αν αποκλείσεις το στοιχείο του «άλλου» στον
πολιτισμό, έχασες τον πολιτισμό. Ξανασκέφτομαι τον πολιτισμό, σήμερα, σημαίνει
στοχάζομαι τρόπους και τόπους καταπολέμησης της μισαλλοδοξίας και του
φανατισμού αλλά και των διαχωριστικών συνόρων που εξωθούν τον άλλον στη
φτώχεια, την εξαθλίωση, τον αποκλεισμό.

Αξίζει να θυμηθούμε, και μάλιστα εν όψει των Ολυμπιακών Αγώνων, ότι ο
ελληνικός υπήρξε ο πρώτος πολιτισμός που στηρίχθηκε στο ιδεολόγημα της
οικουμενικότητας και της διιστορικής φύσης του ανθρώπου. Το άνοιγμα στον
«άλλον», τον «διαφορετικό», ενισχύει τη δύναμη και την εγκυρότητα ενός τέτοιου
ιδεολογήματος. Άνοιγμα σημαίνει κατανόηση. Κατανόηση σημαίνει γνώση. Γνώση
σημαίνει εκπαίδευση.

Πώς αλλιώς να αντιμετωπίσεις την τυφλή βαρβαρότητα της αποτρόπαιης
τρομοκρατίας; Η εκδίκηση άλλο δεν θα κάνει παρά να την φουντώσει.

Ίσως δεν είναι όλα τελειωμένα. Ας μην αφήσουμε τον θάνατο να είναι ο τελικός
ρυθμιστής της ζωής μας.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.