ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Κατασκευασμένη τάξη

Στον σύγχρονο κόσμο η τάξη, η σταθερότητα και οι βεβαιότητες από καιρό
έχουν αντικατασταθεί από τις δυνατότητες, που με τη σειρά τους έδωσαν τη θέση
τους στην «κατανομή της πιθανότητας».

Κι αντιστέκεται κάθε που πρέπει ν’ ανασύρει αρχαία διδάγματα για ν’
αποτρέψει ένα νέο κακό

Στρατή Χαβιαρά, Η κυρία με την πυξίδα

Η πιθανολόγηση μιας πορείας σ’ ένα απροσδιόριστο μέλλον, σ’ έναν κόσμο
απίθανο, όπου υπεισέρχονται άπειροι παράγοντες / παράμετροι, δεν είναι εύκολη
υπόθεση. Ανετράπη η παλαιά εμπιστοσύνη, αφού δεν υπάρχει «νόμος» που να μπορεί
να προγνώσει, ν’ αναλύσει και ν’ αντιμετωπίσει την ισχυρή αλληλεπίδραση των
πολύπλοκων συστημάτων.

Ο κόσμος λειτουργεί πλέον με αβεβαιότητες και πιθανότητες κι έτσι καθίσταται
ιδιαίτερα επικίνδυνος.

Η μη-ισορροπία θα οδηγήσει αμετάκλητα σε μια νέα τάξη. Έως τότε όμως οι
αστάθειες και οι κυματισμοί, η ασυνέχεια και το τυχαίο, το απρόβλεπτο και το
απροσδόκητο θα κυριαρχούν. Τα πράγματα περνάνε τόσο γρήγορα από την τάξη στην
αταξία ώστε ο απλός πολίτης θεωρεί ότι ζει σ’ έναν «παράλογο» κόσμο, όπου δεν
αξίζει να τηρεί αρχές, ενώ ο επιστήμονας, αδυνατώντας τουλάχιστον στη φάση
αυτή να χαρτογραφήσει το χάος, αναζητεί (μάταια;) νέες αποδείξεις τελεονομίας.

Χαλασμένοι κρίκοι, συχνότητα σφαλμάτων, κρυμμένες δομές και τυφλή ανομία
καλούνται να ρίξουν φως στη μαύρη τρύπα του χάους, στο τέλος των βεβαιοτήτων.

Η αταξία αυτή προκαλεί μεν φόβους αλλά αποτρέπει και την απόλυτη εξουσία «επί
του βεβαίου κόσμου». Καθώς η αστάθεια και η (τεχνητή) υπερ-ευστάθεια συχνά
παράγουν τα ίδια (καταστροφικά) αποτελέσματα, καθώς η επίκληση φυσικών νόμων ή
αυτοματισμών ή ντετερμινιστικών μονοδρόμων δεν είναι πλέον αξιόπιστη, ήρθε η
ώρα της ενεργοποίησης της πολιτικής και των πολιτών.

Η διεθνής κοινότητα πρέπει να επιλέξει εάν θα υιοθετήσει «το παιχνίδι των
ανεξάρτητων ζαριών» όπου όλα και όλοι αποσταθεροποιούνται κατά περίσταση ή εάν
θα κινητοποιήσει την ελευθερία τής (πολιτικής) βούλησης, δηλ. τη συνειδητή
επιλογή μέσων αλλαγής κατεύθυνσης της μοίρας της ανθρωπότητας, ηθικής
διαχείρισης των παγκόσμιων κινδύνων.

Η θεωρία των καταστροφών και η κοινωνία της διακινδύνευσης επιχειρούν να
ερμηνεύσουν (ή και να ελέγξουν) την ανασφάλεια και την αβεβαιότητα. Χωρίς όμως
να καθησυχάζουν τον τρομαγμένο άνθρωπο.

Η κινδυνική, δηλαδή η εκτίμηση του ρίσκου με συγκέντρωση πληροφοριών,
αιωρείται ανάμεσα στα συγκεχυμένα όρια και την απροσδιοριστία. Η κατανομή των
«κακών» μπορεί βέβαια στα χαρτιά να γίνεται με βάση πολύπλοκα μη-γραμμικά
μαθηματικά, όμως στη ζωή λειτουργούν άλλοι ­ εξίσου αστάθμητοι ­ ψυχολογικής
υφής παράγοντες. Το ερώτημα είναι πόσες αστάθειες μπορεί να αντέξει κάθε φορά
ένας άνθρωπος, πόσες επιλογές διαθέτει την κρίσιμη χαοτική στιγμή, ποιο ρόλο
έχει προσδώσει στην ανεξαρτησία και την αυτο-οργάνωση ο πολίτης του κόσμου.

Το τέλος των βεβαιοτήτων πρέπει να ενισχύσει την ελευθερία και τη Δημοκρατία
και όχι να παραλύει και να αδρανοποιεί ανθρώπους και θεσμούς, να καθιστά τον
πολιτικό και κοινωνικό έλεγχο πιο ασφυκτικό, να παραβιάζει κατοχυρωμένα
ανθρώπινα δικαιώματα, να θυσιάζει ελπίδες και προσδοκίες στο όνομα του
ανταγωνισμού και της επικυριαρχίας.

ΥΓ: Πάντοτε φοβόμουνα τόσο την οργανωμένη τάξη όσο και το οργανωμένο χάος. Και
στις δύο περιπτώσεις έχουμε μια «κατασκευασμένη τάξη» η οποία εκμεταλλεύεται
με τον ίδιο τρόπο τον ορθολογισμό και τον ανορθολογισμό, τον φανατισμό της
βεβαιότητας και τον φανατισμό της αβεβαιότητας. Και στις δύο περιπτώσεις
έχουμε νικητές και ηττημένους που πάντα θα προετοιμάζουν το επόμενο κτύπημα.
Μήπως, μετά την τραγωδία στην Αμερική, ήρθε η ώρα ­ ως ανθρωπότητα και όχι ως
επί μέρους δομές ­ να ξανασκεφθούμε το ιστορικό βάρος της αλαζονικής ­ ένθεν
κακείθεν ­ υπέρβασης των ορίων, αυτό που τόσο σοφά οι αρχαίοι πρόγονοί μας
χαρακτήριζαν ύβριν;

Ο Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και ΜΜΕ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.