Γνώση, με «ταχύτητα φωτός»!

Μοντέρνος τρόπος παρουσίασης της ιστορίας, μακριά από ακαδημαϊσμούς (φωτογραφία από τη Συμφωνία της Γιάλτας) – Το Larousse είναι πλαισιωμένο από ιστορικές φωτογραφίες και βιογραφικά όπως του Τζο Μακάρθι

ΤΑ φώτα από τους ουρανοξύστες του Μανχάταν, όπως καθρεφτίζονται στα νερά του
ποταμού Χάντσον, είναι μια από τις εικόνες που συμβολίζουν τον 20ό αιώνα. Γι’
αυτό και ο δεύτερος τόμος του Grand Larousse, του πολύτομου έργου γνώσης που
κυκλοφορεί σε λίγες ημέρες και στην Ελλάδα, περιλαμβάνει, σε εξαιρετική
εκτύπωση, μια εντυπωσιακή φωτογραφία της Νέας Υόρκης, πριν από την επίθεση των τρομοκρατών.

«Αιώνας των άκρων», σύμφωνα με τη διάσημη παρατήρηση του ιστορικού Έρικ
Χόπσμπομ, ο 20ός αιώνας είναι μια από τις συναρπαστικότερες περιόδους στην
ιστορία της ανθρωπότητας. Πολιτική, επιστήμη, οικονομία, τέχνες και πολιτισμός
συγκροτούν ένα πανόραμα εξελίξεων, που η μια δεν είναι κατανοητή χωρίς τη
γνώση της άλλης. Μόνο μια μοντέρνα, πολυπρισματική προσέγγιση μπορεί να δώσει
στον αναγνώστη μια αίσθηση των δραματικών αλλαγών που έφερε ο 20ός αιώνας.
Είναι ακριβώς το είδος της προσέγγισης που υιοθετεί το Grand Larousse, εις
τέρψιν των αναγνωστών του.

Σταχυολογώντας από τις σελίδες του Grand Larousse, που θα έχουν σε λίγες
ημέρες τη δυνατότητα να φυλλομετρήσουν οι Έλληνες αναγνώστες, μπορεί να
προσφέρει κανείς μια πρόγευση από μια γνωστική παρουσίαση νέου τύπου.
Παράδειγμα, το εκτενές χωρίο του Grand Larousse για τα χρόνια του Ψυχρού
Πολέμου. Προσδιορισμένος από την πυρηνική ισορροπία τρόμου ανάμεσα στις ΗΠΑ
και την ΕΣΣΔ, ο Ψυχρός Πόλεμος ήταν ένα νέο είδος γεωπολιτικής
πραγματικότητας, κατά την οποία δύο υπερδυνάμεις βρίσκονται σε παγκόσμιο
ανταγωνισμό, αλλά η καταστροφική ισχύς του οπλοστασίου τους λειτουργεί
αποτρεπτικά απέναντι στο ενδεχόμενο μιας «καυτής σύγκρουσης».

Το Grand Larousse αφηγείται τη βασική ιστορία των πέντε δεκαετιών του Ψυχρού
Πολέμου, η αφήγηση όμως αυτή είναι πλαισιωμένη από χρήσιμα στοιχεία.
Πρώτα-πρώτα, ο αναγνώστης καλείται να ανατρέξει και σε κάποιες άλλες ενότητες
του μεγάλου έργου που θα τον βοηθήσουν να κατανοήσει καλύτερα αυτήν την
περίοδο. Ποιες είναι αυτές; Είναι το χωρίο για τη Νέα Παγκόσμια Τάξη, τον
κόσμο δηλαδή μετά το 1989, που περιλαμβάνεται στον ίδιο τόμο. Είναι το χωρίο
για τη Βιομηχανική Εποχή, που περιλαμβάνεται στον πρώτο τόμο, με ειδική
αναφορά στις αιτίες και την πορεία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, τη Μεταπολεμική
Ευρώπη και το τέλος του κομμουνισμού. Τέλος, είναι το χωρίο για την πολιτική
και τη διακυβέρνηση που περιλαμβάνεται στον τρίτο τόμο, με ειδική αναφορά στα
πολιτικά κόμματα και τη διεθνή πολιτική. Η σύσταση στον αναγνώστη να ανατρέξει
σε άλλα σημεία είναι ένα από τα μεγάλα πλεονεκτήματα του Grand Larousse και
αναδεικνύει τον εργαλειακό χαρακτήρα του.

Ήδη από την πρώτη σελίδα, η αφήγηση πλαισιώνεται με ενδιαφέροντα τεκμήρια. Σε
μια ομιλία του το 1947 ο επιφανής Αμερικανός οικονομικός παράγων Μπέρναρντ
Μπαρούχ θα διατυπώσει πρώτος την ιστορική αλήθεια της εποχής: «Ας μη
γελιόμαστε, βρισκόμαστε σήμερα στο μέσον ενός ψυχρού πολέμου».

Πολυμορφική ενημέρωση

Πλήρης αξιοποίηση της δύναμης της εικόνας

Παρά το πέρασμα του χρόνου, τα λόγια του προκαλούν δέος στον αναγνώστη. Στην
ίδια σελίδα, υπάρχει και η ιστορική φωτογραφία από τη Διάσκεψη της Γιάλτας με
την απαραίτητη επεξήγηση. Στις επόμενες σελίδες, η εξιστόρηση του Ψυχρού
Πολέμου πλαισιώνεται με ειδική αναφορά στον Μακαρθισμό, την αντικομμουνιστική
υστερία που κατέλαβε την Αμερική στις αρχές της δεκαετίας του ’50, για το
Δόγμα Τρούμαν (που έφερε τους Αμερικανούς στην Ελλάδα), μια γελοιογραφία της
σοβιετικής προπαγάνδας, μια δήλωση του ηγέτη της ΕΣΣΔ Νικήτα Χρουστσώφ, ειδική
αναφορά στην κουβανική κρίση των πυραύλων (που έφερε την ανθρωπότητα στο
χείλος της πυρηνικής καταστροφής), επεξηγηματική προσθήκη για τις συνθήκες
πυρηνικών αφοπλισμών, έναν ειδικό χάρτη όπου καταγράφονται χρονολογικά οι
«έμμεσες» συγκρούσεις ΗΠΑ – ΕΣΣΔ στον Τρίτο Κόσμο, εικονογραφικό σχέδιο για
τον «Πόλεμο των Άστρων», το αντιπυραυλικό πρόγραμμα που εξήγγειλε, αλλά ποτέ
δεν εφάρμοσε ο Αμερικανός πρόεδρος Ρόναλντ Ρήγκαν στη δεκαετία του ’80.

Το εκπληκτικό είναι ότι το Grand Larousse καταφέρνει να ενημερώσει πλήρως και
με τρόπο πολυμορφικό τον σύγχρονο αναγνώστη για τον Ψυχρό Πόλεμο σε πέντε
σελίδες! Σε μια εποχή που «ο χρόνος είναι χρήμα», το Grand Larousse προσφέρει
γνώση με την ταχύτητα του φωτός. Δεν ικανοποιεί μόνο τις αυξημένες απαιτήσεις
των σημερινών αναγνωστών για βάθος πληροφόρησης αλλά εντάσσεται και στην
αντίληψη που θέλει τη γνώση σε μορφή ουσιαστική και ευσύνοπτη. Από την άποψη
αυτή, το Grand Larousse είναι ανεκτίμητο. Χαρακτηριστική είναι η εναρκτήρια
παράγραφος του συγκεκριμένου χωρίου: «Ο όρος “Ψυχρός Πόλεμος”, που υιοθετήθηκε
το 1947, είχε εξάψει τη λαϊκή φαντασία ως μια απτή περιγραφή της έντασης που
αναπτυσσόταν μεταξύ της ΕΣΣΔ και των πρώην συμμάχων της, μετά τη νίκη τους επί
της Γερμανίας (1945). Οι διαιρέσεις που συνόψιζαν τις ιδεολογικές διαφορές του
Ψυχρού Πολέμου ­ π.χ. στη Γερμανία, την Κορέα ή το Βιετνάμ ­ αποδείκνυαν ότι
δεν υπήρξε σαφής νικητής στη διαμάχη αυτή. Η εικόνα αυτή άλλαξε δραματικά μετά
την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991. Ο τελευταίος πρόεδρος της ΕΣΣΔ
Μιχαήλ Γκορμπατσόφ (1931-), συνειδητοποιώντας το τεράστιο οικονομικό βάρος,
είχε ήδη κάνει βήματα για τον τερματισμό του Ψυχρού Πολέμου στα τέλη της
δεκαετίας του ’80, μέσω της πολιτικής της “γκλάσνοστ” (διαφάνειας)». Με
θαυμαστή οικονομία το Grand Larousse εισάγει τον αναγνώστη στο θέμα.

Ο Ψυχρός Πόλεμος αποτυπώνεται σε έναν πρωτότυπο χάρτη

Ανάλογη σαφήνεια έχει και η διατύπωση για το Δόγμα Τρούμαν στο ειδικό πλαίσιο.
«Το Δόγμα Τρούμαν, που καθιερώθηκε από τον πρόεδρο Χάρι Τρούμαν (1884-1972),
παρέμεινε μια θεμελιώδης αρχή της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ μέχρι το τέλος
του κομμουνισμού στη Σοβιετική Ένωση. Ο στόχος του ήταν η ανάσχεση της
κομμουνιστικής εξάπλωσης. Τον Μάρτιο του 1947, σε αντίδραση του εμφυλίου
πολέμου στην Ελλάδα και της σοβιετικής πίεσης στην Τουρκία, ο Τρούμαν έστειλε
μήνυμα στο Κογκρέσο που δήλωνε ότι θα πρέπει να είναι πολιτική των Ηνωμένων
Πολιτειών, η στήριξη των ελεύθερων λαών, που αντιστέκονται στην υποδούλωση από
ένοπλες μειονότητες ή εξωτερικές πιέσεις».

Εξίσου συνοπτική και η επεξήγηση για τις συνθήκες πυρηνικών αφοπλισμών, ένα
δύσκολο θέμα που η προσέγγισή του απαιτεί τεχνικές γνώσεις. «Πολλοί γύροι
συνομιλιών πραγματοποιήθηκαν από τις υπερδυνάμεις για το θέμα των πυρηνικών.
Το 1974, οι συνομιλίες για τη μείωση των στρατηγικών όπλων (SALT Ι) έθεσαν
εκτός νόμου την κατασκευή συστημάτων αντιβαλλιστικών πυραύλων. Οι δεύτερες
συνομιλίες (SALT ΙΙ) (1979) δεν επικυρώθηκαν ποτέ από την αμερικανική
Γερουσία, λόγω της σοβιετικής εισβολής στο Αφγανιστάν. Οι συνομιλίες για τη
μείωση των στρατηγικών όπλων (START) ξεκίνησαν το 1982, αλλά απέτυχαν. Το 1987
η συνθήκη μέσων πυρηνικών όπλων κατήργησε τα όπλα μέσου και μικρού
βεληνεκούς». Ευσύνοπτο και σαφές, αντικειμενικό και νηφάλιο, το Grand Larousse
είναι ένα ανεκτίμητο εργαλείο γνώσης για την εποχή της πληροφορίας, παρέχοντας
στους αναγνώστες του τα εφόδια να αντιμετωπίσουν με άνεση τις μαθησιακές
προκλήσεις του 21ου αιώνα.