Στο προσκήνιο πάλι ο «φόρος Τόμπιν»

Πολύ σπάνια οι φόροι είναι δημοφιλείς. Και ακόμη πιο σπάνια θεωρούνται μέσα
εκλογικής επιτυχίας για τους πολιτικούς. Ωστόσο, ο Λιονέλ Ζοσπέν, ο Γάλλος
πρωθυπουργός, φαίνεται να πιστεύει ότι ανακάλυψε έναν φόρο που θα τον βοηθήσει
και κερδίσει και πάλι τις γαλλικές εκλογές. Στα τέλη του περασμένου μήνα ο κ.
Ζοσπέν έγινε ίσως ο μεγαλύτερος υποστηρικτής της επιβολής του «φόρου Τόμπιν»
στις συναλλαγές των διεθνών αγορών συναλλάγματος. Η πρότασή του για την
επιβολή φόρου στις ροές «ζεστού χρήματος» των αγορών συναλλάγματος, αυτών που
πολύ συχνά προκαλούν αποσταθεροποίηση των αναπτυσσόμενων αλλά και ανεπτυγμένων
οικονομιών, προκάλεσε τη θετική αντίδραση του γαλλικού κινήματος κατά της
παγκοσμιοποίησης ­ κανείς δεν πρέπει να αμφιβάλλει ότι αυτό ήταν μέσα στους
στόχους του Ζοσπέν. Τώρα, με την υποστήριξη του Ζοσπέν, το θέμα θα συζητηθεί
στην επόμενη συνάντηση των υπουργών Οικονομικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η ιδέα για την επιβολή του «φόρου Τόμπιν» είναι πολύ απλή. Προτάθηκε για πρώτη
φορά το 1972 από τον Τζέιμς Τόμπιν, τον Αμερικανό οικονομολόγο κάτοχο του
βραβείου Νόμπελ. Η πρόταση έγινε κατά τη διάρκεια της κατάρρευσης του
συστήματος Μπρέτον Γουντς των αμετάκλητα καθορισμένων ισοτιμιών των
νομισμάτων. Πιστεύοντας ότι ένα σύστημα ισοτιμιών που θα παρουσιάζουν
διακυμάνσεις θα οδηγήσει σε κατακόρυφη αύξηση της κερδοσκοπίας, ο Τόμπιν
πρότεινε την επιβολή ενός μικρού φόρου σε όλες τις συναλλαγές που
πραγματοποιούνται στις διεθνείς αγορές συναλλάγματος. Αυτό, υποστήριξε, θα
λειτουργήσει θετικά για το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα καθώς θα
μετριάσει τη βραχυπρόθεσμη κερδοσκοπία, ενώ δεν θα βλάψει τις «υγιείς»
συναλλαγές με μακροπρόθεσμο επενδυτικό ορίζοντα.

Η πρόταση από τον Τόμπιν δεν έτυχε σημαντικής υποστήριξης, την εποχή που
υποβλήθηκε. «Δεν τάραξε τα νερά. Στην πραγματικότητα πήγε στον πάτο όπως μια
πέτρα που πέφτει στο νερό». Όμως, καθώς το μέγεθος και η ισχύς των αγορών
συναλλάγματος διογκώνονταν, η πρόταση του Τόμπιν ερχόταν κατά καιρούς στην
επιφάνεια.

Το 1972, όταν υποβλήθηκε η πρόταση του Τόμπιν, ο ημερήσιος τζίρος στις
διεθνείς αγορές συναλλάγματος έφθανε μόλις τα 15 δισεκατομμύρια στερλίνες.
Σήμερα ο ημερήσιος τζίρος φθάνει το ένα τρισεκατομμύριο ­ ένα ποσό κατά πολύ
μεγαλύτερο από το συνολικό ετήσιο προϊόν της βρετανικής οικονομίας και πολύ
μεγαλύτερο από τα συνολικά αποθέματα των κεντρικών τραπεζών όλου του κόσμου.
Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του όγκου συναλλαγών είναι κερδοσκοπικό: μόλις το 2%
των συναλλαγών αφορούν εμπόριο αγαθών και υπηρεσιών. Καθώς αυτή η κερδοσκοπία
αποδείχθηκε μεγάλο βάρος πάνω από τις ευάλωτες οικονομίες, οι συζητήσεις για
τον περιορισμό της κερδοσκοπίας αυξάνονται.

Ο Λιονέλ Ζοσπέν, πρωθυπουργός της Γαλλίας, έφερε στο προσκήνιο και πάλι την πρόταση για την επιβολή φόρου στις συναλλαγές που πραγματοποιούνται στις αγορές συναλλάγματος, του «φόρου Τόμπιν».

Από τη βίαια έξοδο της στερλίνας από τον μηχανισμό συναλλαγματικών ισοτιμιών
το 1992, τις επιθέσεις στο μεξικανικό πέσο το 1995, τις ασιατικές οικονομίες
το 1997, τη Ρωσία το 1998, τη Βραζιλία το 1999 και τώρα στην Αργεντινή, κάθε
συναλλαγματική «καταιγίδα» αναβίωσε τα αιτήματα για την επιβολή του φόρου με
στόχο τον περιορισμό των κερδοσκόπων.

Δελεασική η επαναφορά

Δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε γιατί η επιβολή του «φόρου Τόμπιν» είναι
δελεαστική. Οι προτάσεις για την επιβολή του διαφέρουν. Οι περισσότεροι
υποστηρικτές του, όμως, προτείνουν την επιβολή 0,1% έως 1% της αξίας κάθε
συναλλαγής που πραγματοποιείται στις αγορές συναλλάγματος. Με δεδομένο το
μέγεθος των αγορών συναλλάγματος, οι υποστηρικτές του φόρου εκτιμούν ότι ένας
φόρους ύψους 0,25% μπορεί ετησίως να δημιουργήσει έσοδα 250 δισεκατομμυρίων
στερλινών, τα οποία μπορούν να γίνουν οικονομική βοήθεια για την ανάπτυξη των
φτωχών χωρών. Πρόκειται για ένα ελκυστικό επιχείρημα το οποίο θεωρείται πλέον
πολύ καλή ιδέα από τους συμμετέχοντες στο κίνημα κατά της παγκοσμιοποίησης.

Υπάρχουν όμως και πολλά επιχειρήματα κατά της επιβολής του «φόρου Τόμπιν».
Υπάρχει μια σημαντική αντίφαση στο αίτημα των υποστηρικτών του φόρου: ότι θα
περιορίσει την κερδοσκοπία στις αγορές συναλλάγματος και ταυτόχρονα θα
δημιουργήσει μεγάλα έσοδα. Αν ο φόρος ήταν αποτελεσματικός, θα οδηγούσε στη
σημαντική συρρίκνωση του όγκου συναλλαγών στις αγορές συναλλάγματος,
περιορίζοντας κατά συνέπεια και τα έσοδα από τον φόρο. Αντίστροφα, αν πράγματι
δημιουργούσε έσοδα πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων, αυτό θα σήμαινε ότι δεν θα
κατάφερνε να μειώσει παρά οριακά την κερδοσκοπία στις αγορές συναλλάγματος.

Σε κάθε περίπτωση, πάντως, υπάρχει μεγάλη δυσκολία στην επιβολή του «φόρου
Τόμπιν». Το πρόβλημα είναι ότι αν δεν επιβληθεί σε όλον τον κόσμο, μπορεί με
μεγάλη ευκολία να αποφευχθεί η καταβολή του: οι συναλλαγές μπορούν πολύ εύκολα
να μεταναστεύσουν από τα μεγάλα κέντρα συναλλαγών, όπως το Λονδίνο, σε
υπεράκτια κέντρα (off shore). Οι υποστηρικτές του φόρου τονίζουν ότι η επιβολή
ενός χαμηλού επιπέδου φόρου θα κάνει πολύ ακριβή τη μετακόμιση των αγορών
συναλλάγματος σε υπεράκτια κέντρα. Από την άλλη, η επιβολή ενός χαμηλού
επιπέδου φόρου δεν θα καταφέρει να μετριάσει τις κερδοσκοπικές κινήσεις,
ανάλογες αυτής που προκάλεσαν τη βίαια έξοδο της στερλίνας από το Μηχανισμό
Συναλλαγματικών Ισοτιμιών, το 1992. Επιπλέον, αν ο μεγάλος όγκος των
συναλλαγών μεταφερθεί στα υπεράκτια κέντρα, δεν θα υπάρχει τρόπος περιορισμού
της κερδοσκοπίας. Παράλληλα, η αποφυγή καταβολής του φόρου μπορεί να
επιτευχθεί μέσω της χρήσης χρηματοπιστωτικών παραγωγών, ενώ δεν φαίνονται
εφαρμόσιμες και οι προτάσεις για την επιβολή του φόρου μόνο στις συναλλαγές με
βραχυπρόθεσμο κερδοσκοπικό χαρακτήρα. Τέλος, ας σημειωθεί ότι οι κερδοσκόποι,
οι οποίοι χαρακτηρίζονται οι «κακοί» της παγκόσμιας οικονομίας συνήθως βάζουν
στο στόχαστρο νομίσματα τα οποία έχουν γίνει ευάλωτα από τις κακές οικονομικές
πολιτικές των κυβερνήσεων. Η καλύτερη άμυνα εναντίον των κερδοσκόπων δεν είναι
η επιβολή ενός νέου φόρου, αλλά η εφαρμογή υγιών μακροοικονομικών πολιτικών.