ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Ένας ατελής κήπος

Ποιος είπε ότι πρέπει να φυλαγόμαστε από τον πειρασμό του κακού; Αυτούς που
θέλουν το καλό μας πρέπει να προσέχουμε.

«Είναι η ταινία της εβδομάδας ή οι ειδήσεις της ημέρας;»

Αυταρχικά και δεσποτικά καθεστώτα υπήρχαν σε όλη την ιστορία του ανθρώπου. Δεν
λείπουν, άλλωστε, εκείνοι που θεωρούν ότι αυτά τα καθεστώτα είναι πολλές φορές
απαραίτητα, ότι ορισμένοι λαοί, όπως οι Ρώσοι ή οι Κινέζοι, μόνο με τον
ολοκληρωτισμό μπορούν να λειτουργήσουν, αλλιώς τα χάνουν, πέφτουν σε σύγχυση,
δεν ξέρουν τι να κάνουν. Ο Τζβετάν Τοντόρωφ δεν ασπάζεται ασφαλώς αυτόν τον
ιδιότυπο ρατσισμό. Κατάγεται, άλλωστε, από μια χώρα ­ τη Βουλγαρία ­ που είχε
την ατυχία να βρεθεί αυτόν τον αιώνα από την «άλλη» πλευρά του παραπετάσματος,
από την πλευρά των εθνών που θεωρήθηκαν ακατάλληλα, ανέτοιμα, ανώριμα για τη
δημοκρατία. Κάποιοι μεσσίες πίστευαν ότι γνώριζαν καλύτερα από τον λαό το καλό
του. Και ήταν αποφασισμένοι να το επιβάλουν με κάθε τρόπο.

Αυτό που διακρίνει τον ολοκληρωτισμό του εικοστού αιώνα από τους
προηγούμενους, λέει ο Γάλλος διανοητής σε συνέντευξή του στη «Ρεπούμπλικα»,
είναι ότι γεννήθηκε από ουτοπίες που ήθελαν, εδώ και τώρα, να δημιουργήσουν
τον επίγειο παράδεισο, εκμεταλλευόμενες μια επιστημονικοφανή ιδεολογία. Οι
ολοκληρωτισμοί αφάνισαν και κατέστρεψαν με το πρόσχημα ότι θα φτιάξουν έναν
τέλειο κόσμο. Μα η ανθρώπινη πραγματικότητα, όπως έλεγε ο Μονταίν, είναι ένας
ατελής κήπος. Και έτσι είναι προορισμένος να μείνει.

Δεν είναι βέβαια όλοι οι ολοκληρωτισμοί ίδιοι. Ανάμεσα στον κομμουνισμό και
τον ναζισμό υπάρχουν πολλά κοινά σημεία, ιδίως στη δομή τους, αλλά μία
θεμελιώδης διαφορά σε ό,τι αφορά τη μεταχείριση των κρατουμένων. Για τους
ναζιστές, αυτοί που έπρεπε να πεθάνουν ήταν υπάνθρωποι, έτσι, ο στόχος ήταν η
εξόντωσή τους. Στα γκουλάγκ του σταλινισμού, αντίθετα, οι κρατούμενοι ήταν
σκλάβοι που έπρεπε να τους στύψουν μέχρι την τελευταία σταγόνα. Στη μία
περίπτωση προβάλλονταν οι νόμοι της οικονομίας και της ιστορίας, στην άλλη η
υποτιθέμενη υπεροχή μιας φυλής προορισμένης να κυριαρχήσει. Ούτε είναι
αποκλειστικότητα των ολοκληρωτισμών η επιβολή του κακού στο όνομα του καλού.
Ακόμη και οι δημοκρατίες υποκύπτουν συχνά σε αυτόν τον πειρασμό, όπως συνέβη
στη Χιροσίμα ή στον πρόσφατο πόλεμο του Κοσόβου.

Σε αυτόν τον αιώνα του σκότους, όμως, παρατηρεί ο Τοντόρωφ, υπήρξε ευτυχώς και
μια φωτεινή πλευρά ανθρωπιάς, που εκδηλώνεται πάντα σε μεμονωμένα άτομα. Άτομα
όπως ο Βασίλι Γκρόσμαν, ο Πρίμο Λέβι, ο Νταβίντ Ρουσέ ή η Μαργκαρέτε
Μπυμπέρ-Νόιμαν, που γνώρισε τόσο τα γκουλάγκ του Στάλιν όσο και τα στρατόπεδα
των ναζί. Οι άνθρωποι αυτοί αντιμετώπισαν το κακό χωρίς να το θεωρήσουν
ενσάρκωση του καλού. Πάλεψαν, αντιστάθηκαν, αρνήθηκαν να γυρίσουν από την άλλη
μεριά και να κάνουν πως δεν βλέπουν. Και δεν έβγαλαν ποτέ από το μυαλό τους
ότι οι άνθρωποι θα είναι πάντα ένας ατελής κήπος.