ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η Ιστορία στην παρανομία

«Το παρελθόν μας είναι απρόβλεπτο». Γιόζεφ Μπρόντσκι (Λένιγκραντ, 1940 –
Νέα Υόρκη, 1996)

Η αποδόμηση (σκίτσο του Στανισλά Μπουβιέ, από τη «Μοντ»)

Κάπου στα μέσα της δεκαετίας του ’80, ο Αλεξάντρ Γιάκοβλεφ, τότε σύμβουλος του
Μιχαήλ Γκορμπατσώφ, κάλεσε τον νεαρό ερευνητή της Ακαδημίας Επιστημών Όλεγκ
Χλεβνιούκ και του ζήτησε να εμβολιάσει την επίσημη ιστορία με μια γερή δόση
γκλάσνοστ. Εκείνος δέχθηκε με ενθουσιασμό, αλλά σύντομα αναγκάστηκε να
εγκαταλείψει το σχέδιο. Τα εμπόδια ήταν πολλά, η πρόσβαση στα αρχεία δύσκολη,
η δυσπιστία γενική, οι πιέσεις αφόρητες. Δεν ήταν άλλωστε ο πρώτος που
εγκατέλειπε αυτή την προσπάθεια. Λίγα χρόνια νωρίτερα, ένας άλλος ειδικός των
μυστικών υπηρεσιών και των μηχανισμών καταστολής, ο Νικίτα Πετρώφ, είχε
αναγκαστεί να εγκαταλείψει το επάγγελμά του και να γίνει χημικός μηχανικός,
αφού «δεν μπορούσε να γίνει λόγος για Ιστορία στους Σοβιετικούς, η Ιστορία δεν
ήταν γι’ αυτούς παρά ένα εξάρτημα της πολιτικής», όπως λέει σήμερα στη
Μοντ.

Τα χρόνια πέρασαν, η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε, πολλά από τα επτασφράγιστα
αρχεία της άνοιξαν, αλλά οι άνθρωποι που θέλησαν να ερευνήσουν αυτό το
«απρόβλεπτο παρελθόν» αντιμετώπισαν καινούργια προβλήματα στη δουλειά τους.
Στον συντηρητισμό της κοινωνίας προστέθηκε η αδιαφορία για το παρελθόν. Για
κάποιους ιστορικούς αυτό δεν είναι κατ’ ανάγκην κακό. «Η έλλειψη παθών μάς
επιτρέπει να δουλεύουμε πιο ήρεμα, χωρίς πολιτική υστερία», λέει ο Αλεξάντρ
Κβατσόνκιν, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Λομονόσωφ, που αναγκάζεται να δουλεύει
και σε διάφορα άλλα πανεπιστήμια για να συμπληρώσει τον μισθό των 20.000 δρχ.
τον μήνα. Ο Πετρώφ διαφωνεί: «Τελούμε ακόμα σε κατάσταση μετατραυματικού σοκ.
Το μίσος που τρέφει η κοινωνία μας για όσα έγιναν τα δέκα τελευταία χρόνια,
οδηγεί σε μια αντιδραστική προσέγγιση του παρελθόντος».

Κι έτσι τα αρχεία άρχισαν πάλι να κλείνουν, και ο Βλαντίμιρ Πούτιν καλεί τους
συμπατριώτες του να ξεχάσουν τα γκουλάγκ και να κρατήσουν τις ευχάριστες
στιγμές και τις ένδοξες σελίδες του παρελθόντος. Η ρωσική κοινωνία είναι ακόμη
ανώριμη να συζητήσει για την 70χρονη ολοκληρωτική της εμπειρία. Η «Μαύρη
Βίβλος του Κομμουνισμού», που προκάλεσε παθιασμένες συζητήσεις σε όλη την
Ευρώπη, δεν πούλησε στη ρωσική της μετάφραση παρά μερικές εκατοντάδες
αντίτυπα. Και ο διαγωνισμός που οργάνωσε η καθηγήτρια Ιρίνα Σερμπάκοβα στα
σχολεία όλης της χώρας με θέμα «Ο άνθρωπος στη Ρωσία του 20ού αιώνα» μπορεί να
είχε ανταπόκριση ­ πάνω από 2.000 απαντήσεις μέχρι σήμερα ­ αλλά το επίσημο
κράτος δεν έδειξε κανένα ενδιαφέρον για τη συνέχιση ή την αξιοποίηση αυτής της
πρωτοβουλίας.

Από τότε που διαλύθηκε η Σοβιετική Ένωση, λέει η κ. Σερμπάκοβα, δεν λύθηκε
κανένας λογαριασμός και οι συζητήσεις για τις ευθύνες πνίγηκαν στο «όλοι
υποφέραμε, κανείς δεν είναι υπεύθυνος» ­ υπάρχουν άλλωστε θύματα και θύτες
σχεδόν σε κάθε οικογένεια. Οι Ρώσοι ιστορικοί συνεχίζουν το έργο τους μόνοι
και αβοήθητοι. Στην πραγματικότητα, δεν έπαψαν ποτέ να βρίσκονται στην παρανομία.