Στο έλεος των βιο-πειρατών

To δέντρο μπίνταγκορ μπορεί να κρύβει μια νέα θεραπεία για το AIDS

Το δέντρο μπίνταγκορ, που μεγαλώνει σε βαλτώδη εδάφη στο μαλαισιανό τμήμα του
Βόρνεο, μπορεί πράγματι να έχει κάποια χρήση. Σίγουρα, όμως, δεν μοιάζει να
αξίζει 137 δισεκατομμύρια δραχμές.

Φαίνεται σαν να μην κρύβει τίποτα από την εικόνα του: αναπτυσσόμενο φτάνει τα
30 πόδια, έχει διάμετρο 12,5 εκατοστά και μακριά, κέρινα φύλλα. Οι αυτόχθονες
Ντιάκ, που ζουν ακόμη στη ζούγκλα της μαλαισιανού κρατιδίου Σαραβάκ, γνωρίζουν
ότι το δηλητηριώδες ρετσίνι που κυλά από το δέντρο μπορεί να χρησιμοποιηθεί
στην αναισθησία ψαριών και ότι το κατάπλασμα που προέρχεται από τον φλοιό
ανακουφίζει από πονοκεφάλους και δερματικά εξανθήματα. Ακόμη όμως και όταν
ένας Αμερικανός επιστήμονας πήρε δείγματα από το υλικό, κανείς από τους Ντιάκ
δεν είχε αντιληφθεί πόσο πλούσια και ενδεχομένως θαυματουργά στοιχεία περιείχε
το δέντρο.

Αν πιστέψουμε τα αποτελέσματα των πειραμάτων που διεξήχθησαν στις Ηνωμένες
Πολιτείες, το σεμνό μπίνταγκορ περιέχει έναν θαμμένο θησαυρό: θεραπεία από τον
ιό HIV, που προκαλεί το AIDS. Οι κλινικές δοκιμές έδειξαν ότι μια ουσία που
αποκαλείται καλανολίδη Α, και εξάγεται αρχικά από το ρετσίνι του δέντρου,
μειώνει τα επίπεδα του ιού στο αίμα. Επίσης, έχει εφαρμογή ενάντια στη
φυματίωση.

Θα χρειαστούν πολλά χρόνια για να φτάσει η ουσία αυτή στο εμπόριο, όμως αν
αυτό συμβεί ­ και αν αποδειχθεί το ίδιο επικερδής όπως άλλα φάρμακα κατά του
AIDS ­ θα μπορούσε να αποφέρει μέχρι και 137 δισεκατομμύρια δραχμές ετησίως.
Και οι Ντιάκ μπορεί να μη δουν ούτε δραχμή.

Η ανακάλυψη της καλανολίδης Α στις ζούγκλες του Σαραβάκ είναι μία από τις
μεγαλύτερες επιτυχίες μιας νέας ειδικότητας: της «βιο-χρυσοθηρίας». Παίρνοντας
ως πρωτογενή στοιχεία που εξάγονται από δέντρα, φυτά, μικρές γαρίδες, φρύνους,
πεταλούδες, αράχνες ή μικρόβια του εδάφους, οι επιστήμονες που εργάζονται για
την εξέλιξή της αναζητούν νέα προσοδοφόρα αγαθά. Ο θησαυρός που αναζητούν
ποικίλλει. Μπορεί να είναι ένα νέο, ανθεκτικό σε ακατάλληλες μέχρι στιγμής
συνθήκες ­ για την καλλιέργειά του ­ είδος ρυζιού, μια θεραπεία για τους
ψύλλους κατοικίδιων σκύλων ή μια νέα χρωστική ουσία.

Όμως η πλέον κερδοφόρα περιοχή τής «βιο-χρυσοθηρίας» εντοπίζεται στη
Φαρμακευτική και είναι ακριβώς το σημείο που αναδεικνύει τα πιο ακανθώδη ηθικά
ζητήματα. Σε όλο και περισσότερους ανθρώπους, στο Σαραβάκ αλλά και στον
υπόλοιπο κόσμο, πολλά από αυτά που γίνονται στο όνομα της επιστημονικής
έρευνας είναι στην ουσία πράξεις παραβίασης βιολογικού κοπιράιτ, που
διαπράττονται εις βάρος αυτοχθόνων· δεν είναι τόσο «βιο-χρυσοθηρία» όσο
«βιο-πειρατεία». Τα ζητήματα που προκύπτουν είναι περίπλοκα από νομική, ηθική
και πολιτική άποψη και στο Σαραβάκ συζητώνται έντονα.

Η μεγαλύτερη ποσότητα των βιολογικά ποικίλων υλικών της Γης ανευρίσκονται στις
αναπτυσσόμενες χώρες ­ κυρίως στα τροπικά δάση κατά μήκος της ζώνης του
Ισημερινού στον Αμαζόνιο, την Κεντρική Αφρική και τη Νοτιοανατολική Ασία.
Όμως, οι απαραίτητοι για την αξιοποίησή τους ειδικοί επιστήμονες βρίσκονται ως
επί το πλείστον στον αναπτυγμένο κόσμο.

Κατά τη δεκαετία του 1980 ­ όταν ανακαλύφθηκε η καλανολίδη Α από έναν ειδικό
της Φαρμακευτικής που εργαζόταν για το αμερικανικό Εθνικό Ινστιτούτο Κατά του
Καρκίνου ­ οι επιστήμονες πηγαινοέρχονταν ελεύθερα. Ύστερα, το 1993, άρχισε να
εφαρμόζεται η διεθνής Συνθήκη για τη Βιοποικιλία (CBD). Η Συνθήκη υιοθετήθηκε
από 179 κράτη ­ όχι όμως από τις Ηνωμένες Πολιτείες, που δεν υπέγραψαν ­ και
αναγνωρίζει σε κάθε χώρα το κυρίαρχο δικαίωμα να ρυθμίζει η ίδια τη χρήση των
βιολογικών πλουτοπαραγωγικών πηγών της. Σε αυτήν τη βάση η κυβέρνηση του
Σαραβάκ ίδρυσε το Συμβούλιο Βιοποικιλίας του Σαραβάκ (SBC), για να
παρακολουθεί και να παρέχει ειδικές άδειες στους επιστήμονες της
«βιο-χρυσοθηρίας», διαχωρίζοντάς τους από τους «βιο-πειρατές». Στα δυόμισι
χρόνια λειτουργίας του έχουν κατατεθεί στο SBC 100 αιτήσεις για παραχώρηση
άδειας και, στο 90% αυτών, η σχετική άδεια δόθηκε. Σε όλες τις περιπτώσεις οι
ξένοι ερευνητές υποχρεούνται να μοιράζονται τη γνώση τους με το κρατίδιο του
Σαραβάκ.

Αχανή τα τροπικά δάση του Βόρνεο κρύβουν καλά όσους παρανομούν

Στο αχανές τροπικό δάσος είναι δύσκολο να συλληφθούν οι εκπρόσωποι της ειδικής
αυτής κατηγορίας λαθροθηρίας. Η πρόθεση εξόρυξης για εμπορική χρήση είναι
δύσκολο να αποδειχθεί, όμως όσοι πιάστηκαν μέχρι στιγμής πλήρωσαν πρόστιμο και
εκδιώχθηκαν.

Αν και η καλανολίδη Α ανακαλύφθηκε πολύ πριν από τη σύσταση του SBC, απέφερε
αρκετά στο Σαραβάκ. Η φαρμακευτική εταιρεία που συνέθεσε την ουσία υπέγραψε
συμβόλαιο με την τοπική κυβέρνηση και έτσι, το 50% των μελλοντικών κερδών από
την πώλησή της θα επιστραφεί στην περιοχή. Εν αναμονή βρίσκονται επιπλέον
ανακαλύψεις. Ο Ταΐμπ Μαχμούντ, υπουργός του Σαραβάκ, ανακοίνωσε πρόσφατα ότι
ένα νέο στοιχείο που ανακαλύφθηκε στη ζούγκλα μπορεί να συμβάλει σε νέα μέθοδο
θεραπείας για τον καρκίνο του προστάτη.

Δεν είναι όμως όλοι ευτυχείς. «Χρήματα θα βγάλουν πάλι οι ίδιοι, οι πολιτικοί,
οι πλούσιοι επιχειρηματίες, όχι ο τοπικός πληθυσμός», υποστηρίζει ο Μαρκ
Μπουτζάνγκ, του μη κυβερνητικού Ινστιτούτου Πλουτοπαραγωγικών Πηγών του
Βόρνεο, που κάνει εκστρατεία για τα δικαιώματα των Ντιάκ. Ο ίδιος φοβάται ότι
η «βιο-χρυσοθηρία» θα εξελιχθεί όπως η υλοτομία. Αν και η κυβέρνηση υπόσχεται
πλεονεκτήματα για όλους, οι αυτόχθονες μένουν με τα αρνητικά των εγχειρημάτων
αυτών. «Θα μπορούσαν», συνεχίζει ο κ. Μπουτζάνγκ «να είχαν εκπαιδευτεί και να
έκαναν οι ίδιοι την έρευνα, στηριζόμενοι στην παραδοσιακή εμπειρία τους και τη
γνώση που έχουν αποκομίσει». Σε ποιο σημείο όμως διασταυρώνονται η παραδοσιακή
γνώση με την επιστημονική; Οι Ντιάκ μπορεί να χρησιμοποιούσαν το μπίνταγκορ
για τους πονοκεφάλους, όμως ποτέ δεν θα είχαν απομονώσει την καλανολίδη Α.
«Αυτό που θέλουν είναι δίκαιη κατανομή των κερδών από την έρευνα», καταλήγει ο
κ. Μπουτζάνγκ. «Τους πήραν τη γη τους, τα δάση τους. Τώρα, ήρθε η σειρά της
παραδοσιακής ιατρικής».