Έκθεση του ΟΗΕ: Προνόμιο των πλουσίων οι νέες τεχνολογίες

Μπορούν οι νέες τεχνολογίες ­ και με ποιες προϋποθέσεις ­ να υπηρετήσουν την
ανθρώπινη ανάπτυξη; Μπορούν να λειτουργήσουν απελευθερωτικά και όχι
καταπιεστικά ή καταστροφικά για την ανθρωπότητα και το μέλλον της; Στα
ερωτήματα αυτά επιχειρεί να απαντήσει η φετινή «Έκθεση του ΟΗΕ για την
Ανθρώπινη Ανάπτυξη».

Η Έκθεση διαπιστώνει ότι «τα τεχνολογικά δίκτυα μετασχηματίζουν τον χάρτη της
ανάπτυξης, διευρύνουν τους ανθρώπινους ορίζοντες και δημιουργούν πρωτόγνωρες
δυνατότητες προόδου».

Ταυτόχρονα, όμως, διαπιστώνεται ότι η τεχνολογία παραμένει προνόμιο των
πλουσίων. Η παγκοσμιοποίηση των ωφελημάτων της δεν είναι στον ορίζοντα σήμερα.
Οι επιλογές για τη διάθεση πόρων στην τεχνολογική έρευνα κυριαρχούνται από τη
λογική του κέρδους και της στρατιωτικής ισχύος. Επίσης, μεγάλη πληγή για τις
φτωχές χώρες (και όχι μόνο) είναι η «αφαίμαξη των εγκεφάλων» (brain drain) που
υφίστανται κυρίως από τις ΗΠΑ (π.χ. αναφέρεται στην Έκθεση ότι 100.000 Ινδοί
επιστήμονες, οι περισσότεροι από το χώρο των νέων τεχνολογιών, μεταναστεύουν
στις ΗΠΑ κάθε χρόνο).

Το ερώτημα, λοιπόν, είναι ποιος ελέγχει την τεχνολογία και με ποια κριτήρια
συντελείται η πρόοδός της. Τα στοιχεία της Έκθεσης διαμορφώνουν έναν παγκόσμιο
τεχνολογικό χάρτη, τεράστιων ανισοτήτων μεταξύ των χωρών, αλλά και στο
εσωτερικό τους. Αναφέρεται χαρακτηριστικά στην Έκθεση ότι «το 1998 οι 30 χώρες
του ΟΟΣΑ δαπάνησαν 520 δισεκατομμύρια δολάρια για έρευνα και ανάπτυξη, ποσό
που υπερβαίνει τη συνολική παραγωγή των 30 φτωχότερων χωρών, ενώ και το 91%
από τις 347.000 νέες πατέντες του 1998 αναλογούσε στις χώρες του ΟΟΣΑ».

Κραυγαλέες είναι οι ανισότητες ως προς την χρησιμοποίηση των προϊόντων της
τεχνολογίας. Δεν πρόκειται μόνο για τους χρήστες του Internet, που σε ποσοστό
79% προέρχονται από τις χώρες του ΟΟΣΑ. Περισσότερο εντυπωσιάζει το γεγονός
ότι το 1/3 των ανθρώπων του πλανήτη μας δεν έχει πρόσβαση στην ηλεκτρική
ενέργεια ή ότι σε χώρες όπως στην Αιθιοπία και την Ουγκάντα αναλογούν 3 και 5
τηλεφωνικές συνδέσεις ανά 1.000 άτομα, την ώρα που στον ίδιο αριθμό κατοίκων
της Σουηδίας και της Φινλανδίας αναλογούν 1.247 και 1.203 τηλέφωνα (μαζί με τα
κινητά). Άρα το πρόβλημα δεν είναι συγκυριακό, αλλά έχει βαθιές ρίζες που
βρίσκονται μέσα στις ίδιες τις κοινωνικές και διεθνείς δομές του
παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού.

Οι μεγάλοι κίνδυνοι που συνοδεύουν την τεχνολογική πρόοδο δεν μπορούν να
υποτιμηθούν. Η πυρηνική απειλή, μετά το 1945, έφερε μια μεγάλη διαφορά σε
σχέση με όλους τους προηγούμενους αιώνες: τη δυνατότητα της πλήρους
αυτοκαταστροφής της ανθρωπότητας από την κακή χρήση της τεχνολογίας. Η Έκθεση
αναφέρεται στα πυρηνικά ατυχήματα του Τσερνόμπιλ και του Θρι Μάιλ Άιλαντ, αλλά
αποφεύγει να μιλήσει για τη Χιροσίμα και την αξιοποίηση της τεχνολογίας από τα
στρατιωτικο-βιομηχανικά συμπλέγματα για την παραγωγή πυρηνικών και άλλων όπλων
μαζικής καταστροφής που θέτουν σε κίνδυνο την ίδια την επιβίωση της
ανθρωπότητας.

Πολλά πράγματα πρέπει να αλλάξουν στον κόσμο προς όφελος μιας δίκαιης,
ειρηνικής, δημοκρατικής και οικολογικής παγκόσμιας τάξης, για να μπουν στην
υπηρεσία του ανθρώπου τα τεχνολογικά επιτεύγματα και να μην αποτελούν προνόμιο
των πλουσίων. Ταυτόχρονα, μπορεί να αξιοποιηθεί η τεχνολογία για την παγκόσμια
κινητοποίηση κατά της σημερινής άδικης και άνισης διεθνούς τάξης, όπως έδειξε
η εμπειρία του Σιάτλ και πρόσφατα της Γένοβας.

Μόνο σε μια παγκόσμια κοινωνία οργανωμένη με βάση το σύνθημα «οι άνθρωποι πάνω
από τα κέρδη», η τεχνολογία θα υπηρετεί πραγματικά τον άνθρωπο. Ο στόχος της
ανθρώπινης ανάπτυξης δεν μπορεί να είναι άλλος από την ανθρώπινη ελευθερία.

Ο Πάνος Τριγάζης, οικονομολόγος, είναι υπεύθυνος Διεθνών Σχέσεων του
ΣΥΝ.