Η «μάνα-κουράγιο» για τα παιδιά της ηρωίνης

Δεκατέσσερα χρόνια τώρα, είναι εκείνη και τα παιδιά του προγράμματος της Μονάδας απεξάρτησης 18ΑΝΩ. Η ανταμοιβή για την Κατερίνα Μάτσα είναι το χαμόγελο αυτών των παιδιών

Εκείνο το βράδυ ήταν όλοι μαζεμένοι ­ η οικογένειά της και άλλοι συγγενείς ­
στο σπίτι, γύρω από το τραπέζι. Θα ‘ταν γύρω στα μεσάνυχτα όταν χτύπησε το
τηλέφωνο. Δύο από τα παιδιά της είχαν χτυπήσει σε τροχαίο. Δεν το σκέφτηκε
ούτε στιγμή. Ούτε κατάλαβε πότε έφτασε στο Γενικό Κρατικό Αθηνών, για να
μείνει εκεί μέχρι τις 4 το πρωί. Τα παιδιά ήταν σε πολύ σοβαρή κατάσταση.
Ευτυχώς, όμως, όλα ξεπεράστηκαν και τώρα είναι καλά.

Δεν ήταν η πρώτη φορά που της συνέβαινε αυτό. Ούτε βέβαια και η τελευταία.
Ολόκληρη η ζωή της είναι γεμάτη από σκηνές με τα παιδιά της, άλλοτε δυσάρεστες
και άλλοτε ευχάριστες. Και να σκεφτεί κανείς πως δεν πρόκειται καν για τα
φυσικά της παιδιά.

Τα αισθάνεται όμως σαν δικά της. Ζει την κάθε στιγμή της ζωής τους, γελάει στη
χαρά τους και πονάει με τον πόνο τους, νιώθει ό,τι νιώθουν, όπως η μητέρα με
τα παιδιά της. Για την Κατερίνα Μάτσα, επιστημονική υπεύθυνη της Μονάδας
Απεξάρτησης 18ΑΝΩ, όλα τα παιδιά του προγράμματος, είτε είναι 19 είτε είναι 40
χρόνων, είναι παιδιά της.

Ζει μαζί τους δεκατέσσερα χρόνια τώρα. Από τότε που το «παλιό» 18ΑΝΩ, η
κλινική Αλκοολικών-Τοξικομανών στο Δαφνί, το σημερινό Ψυχιατρικό Νοσοκομείο
Αττικής, μετατράπηκε στο μοναδικό μέχρι σήμερα πρόγραμμα απεξάρτησης του ΕΣΥ.

Σε κείνη την κλινική έφτασε η Κατερίνα Μάτσα τον Αύγουστο του ’74 από το
ψυχιατρικό νοσοκομείο Σεντάν του Παρισιού, για να κάνει το αγροτικό της. «Το
ενδιαφέρον μου ήταν τότε στον αλκοολισμό. Με αλκοολικούς είχα δουλέψει και στο
Παρίσι». Εκεί συνάντησε για πρώτη φορά τοξικομανή.

Δεν θα ξεχάσει ποτέ τη μορφή του αλκοολικού που της γέννησε το ενδιαφέρον για
την εξάρτηση. «Έπινε γιατί δεν έβρισκε ηρωίνη. Ήταν η περίοδος μετά την
επταετία, που είχαν κλείσει τα εργαστήρια». Αν μου έλεγαν ότι θα βρω ηρωίνη
στην Αγγλία, θα πήγαινα με τα πόδια, της έλεγε. «Αυτός ο άνθρωπος είχε χάσει
τα πάντα εξαιτίας της ηρωίνης. Και όμως, συνέχιζε να τη ζητάει με πάθος. Τι
ήταν αυτό το πάθος; Και τι το προκαλούσε;».

Ήταν η αφορμή για να ξεκινήσει η επιστημονική αναζήτησή της στον χώρο της
Απεξάρτησης. Ακολούθησε μια δεκαετία, από τα μέσα του ’80, που οι χρήστες
ηρωίνης αυξάνονταν με γρήγορους ρυθμούς στη χώρα μας.

Αρκετοί από αυτούς έφταναν και στην κλινική του Δαφνιού.

Με πολλές προσπάθειες και ακόμη περισσότερες αντιδράσεις, η Κ. Μάτσα και
μερικοί συνεργάτες της έστησαν τη Μονάδα Απεξάρτησης 18ΑΝΩ. Πρώτος σταθμός, ο
Συμβουλευτικός στην Ασκληπιού, το 1987, όπου οι τοξικομανείς προσέρχονταν με
τη θέλησή τους. Ακολούθησαν και οι υπόλοιπες δομές ενός θεραπευτικού
προγράμματος που είχε ανοιχτές πόρτες και θεραπευτές χωρίς άσπρες μπλούζες.
Ένα θεραπευτικό πρόγραμμα που ήταν ενταγμένο στο Εθνικό Σύστημα Υγείας, όχι
όμως και επίσημα αναγνωρισμένο από το κράτος.

«Το κράτος δεν μας αναγνώριζε, μας αναγνώριζαν όμως τα παιδιά. Τα νέα
κυκλοφόρησαν γρήγορα στα στέκια τους και τα παιδιά έφταναν το ένα μετά το
άλλο. Και δεν αρκεί παρά να ξεπεράσεις την πρώτη εικόνα της εξαθλίωσης, να
δεις πέρα και πίσω από αυτήν, να αφουγκραστείς τον πόνο που βρίσκεται καλά
κρυμμένος πίσω από τις ουσίες και να τον διώξεις. Να κάνεις ό,τι μπορείς για
να ξαναδεί το καθένα από αυτά τα παιδιά την όμορφη πλευρά της ζωής».

Κλεισμένοι στον εαυτό τους

Πίσω από τον προσωπικό πόνο, πίσω από την εικόνα αυτών των παιδιών «που είναι
κλεισμένα στον εαυτό τους, όπως τα σαλιγκάρια κλείνονται στο κέλυφος σε καιρό
ξηρασίας», η Κ. Μάτσα βλέπει την κοινωνική παθολογία. «Κοντά στα χαλάσματα της
δικής τους ζωής, βλέπεις τα χαλάσματα της κοινωνίας». Βλέπεις όμως και μια
τεράστια δύναμη. «Η απελπισία στα μάτια αυτών των παιδιών με καθηλώνει. Το
ίδιο νιώθω και με τη δύναμη που έχουν μέσα τους. Μια δύναμη που δεν
διακρίνεται με την πρώτη ματιά. Δεν διακρίνεται αν μείνει κανείς μόνο στην
επιφάνεια, στη χρήση καθεαυτή. Το κάθε παιδί μπορεί να περάσει στην άλλη όχθη,
να γίνει άλλος άνθρωπος».

Κάθε περίπτωση δεν είναι για την Κ. Μάτσα, αλλά και όλους τους θεραπευτές του
18ΑΝΩ, μια ώρα στο ατομικό ή στην ομάδα. «Κάθε περίπτωση είναι μια ζωή. Την
παίρνεις μαζί σου στο σπίτι, σε βασανίζει η καθεμιά ξεχωριστά και όλες μαζί.
Κάθε περίπτωση είναι για τη θεραπευτική ομάδα μια πρόκληση στην οποία πρέπει
να απαντήσει ο καθένας μας. Ένα στοίχημα που πρέπει να κερδίσεις».

«Και θα το καταφέρεις μόνο αν κάνεις το κάθε παιδί να νιώσει πως το σέβεσαι,
να αισθανθεί πως δεν τέλειωσαν όλα εδώ και πως υπάρχει και κάτι ακόμη, που
είναι πιο μεγάλο απ’ ό,τι φαντάζεται. Προχωράς μαζί με τα παιδιά και αλλάζεις
μαζί τους. Βλέπεις την κοινωνική διάσταση της τοξικομανίας, ξεπερνώντας τα
όρια της χρόνιας και ανίατης νόσου, όπως τη χαρακτηρίζουν».

Κάθε φορά που χάνει ένα παιδί, χάνει ένα κομμάτι από τη ζωή της, χάνει έναν
δικό της άνθρωπο. «Τα παιδιά χάνονται γιατί κυριαρχεί μέσα τους η απελπισία, η
εντύπωση πως δεν θα τα καταφέρουν ποτέ. Ζεις την απώλεια αυτή σαν να πρόκειται
για το δικό σου παιδί. Πονάς κι εσύ μαζί με τους γονείς, που ξέρουν πως η
πόρτα είναι γι’ αυτούς ανοικτή και μετά από αυτό. Γίνεσαι όμως και πιο
πλούσιος. Όπως εκείνο το καλοκαίρι, που χάσαμε πολλά παιδιά. Τότε άλλαξε και
το πρόγραμμα. Είδαμε τι έλειπε και φροντίσαμε να το συμπληρώσουμε».

Απανθρωπιά

Στην καθημερινότητά της έχει μπει και ο ρατσισμός. «Ένας ρατσισμός που σε
τρομάζει. Δεν αγγίζει μόνο τα παιδιά, αλλά κι εμάς, που στρεφόμαστε γύρω από
αυτά. Ένας ρατσισμός που στερεί από ανθρώπους το δικαίωμα στην ύπαρξη».
Θυμάται ένα από τα παιδιά της, που ολοκλήρωσε το πρόγραμμα και στην προσπάθεια
να ξαναρχίσει, βρήκε δουλειά και νοίκιασε ένα σπίτι. «Έδωσε στον ιδιοκτήτη την
προκαταβολή. Είχε μάθει όμως να είναι ειλικρινής, να αντικρίζει τον άλλο στα
μάτια. Του είπε λοιπόν πως ήταν πρώην χρήστης και τώρα προσπαθούσε να
ξαναζήσει. Την επομένη ο ιδιοκτήτης του επέστρεψε την προκαταβολή και τον
έδιωξε από το σπίτι». Δεν είναι πάντως λίγες και οι φορές που είδε με τα μάτια
της ανθρώπους να απομακρύνονται για να μην ακουμπήσουν τα παιδιά, να μην τους
δίνουν ένα ποτήρι νερό, που ζήτησαν ευγενικά.

«Ένας άνθρωπος γεμάτος φως»

Τα παιδιά της, μιλούν για «έναν άνθρωπο γεμάτο φως, που τον νιώθεις δικό σου
από την πρώτη στιγμή. Δεν χρειάζεται να πεις πολλά για να σε καταλάβει. Σε
βλέπει μπροστά της κι είναι σαν να βλέπει την ακτινογραφία σου. Ψάχνεις
ανθρώπους και σου δίνει να καταλάβεις πως εδώ θα τους βρεις, και τους
βρίσκεις. Δίνει τη ζωή της και αυτό φαίνεται από το πρώτο κιόλας ατομικό».

Εκείνη δεν βρίσκει καλύτερη ανταμοιβή από το χαμόγελο και τη γλυκιά κουβέντα
της «Ελπίδας», του κοριτσιού που έφθασε κάποτε στο 18ΑΝΩ χωρίς κανένα σθένος
να παλέψει. Της κοπέλας που δυσκολεύτηκε τόσο να σταθεί στο πρόγραμμα, που
κάθε υποτροπή της συνοδευόταν και από τον φόβο της υπερβολικής δόσης που θα
έκανε τη ζωή να την ξεχάσει. Δεν βρίσκει καλύτερη ανταμοιβή από το να της
τηλεφωνεί η «Ελπίδα» και να μαθαίνει πως είναι καλά.

Στην Κατερίνα Μάτσα αρκεί μόνο να ακούει τα παιδιά να της λένε πως για πρώτη
φορά ύστερα από καιρό χαίρονται τη βροχή, νιώθουν πως μετράει που και σήμερα
βλέπουν τον ήλιο… Βλέπει τον εαυτό της να γίνεται καλύτερος μαζί με τα
παιδιά. Της αρκεί που κάθε χρόνο, στις 25 Νοεμβρίου, ημέρα της γιορτής της,
της εύχονται άνθρωποι που γνώρισε στο πρόγραμμα πριν από 15 χρόνια. Και αυτοί
οι άνθρωποι είναι καλά.

Δεν είναι λίγοι οι γονείς που διώχνουν τα παιδιά τους

Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που το παιδί φθάνει στο πρόγραμμα αρκετούς
μήνες μετά την παρακολούθησή του από τους γονείς. Και ακόμη περισσότερες είναι
οι φορές που γονείς και παιδιά έρχονται πιο κοντά μέσα από το 18ΑΝΩ. Τέτοια
ήταν και η περίπτωση ενός νεαρού από την Πάτρα, ο οποίος ήρθε στο πρόγραμμα
από τον δρόμο. Είχε φύγει από το σπίτι και η μητέρα του είχε χάσει τα ίχνη
του. Την ξανασυνάντησε ύστερα από καιρό, στο εφημερείο του ΨΝΑ, σε μια
εφημερία της Κ. Μάτσα.

«Δούλευε πάντα σε δύο δουλειές για να μην του στερήσει τίποτα. Όμως εκείνη
ήταν η πρώτη φορά που την άκουσε να λέει πως τον αγαπάει».

Τα τελευταία χρόνια, η Κ. Μάτσα συναντά όλο και περισσότερους γονείς που
βλέπουν ως λύση να διώξουν μακριά τα παιδιά τους. «Νομίζουν πως έτσι θα τους
δώσουν το κίνητρο να ξεφύγουν. Όμως τα πράγματα δεν είναι έτσι. Διώχνεις ένα
παιδί για να το φέρεις πιο κοντά στις ουσίες. Και το κρατάς κοντά σου,
στέκεσαι δίπλα του, αλλάζεις εσύ για να αλλάξει και εκείνο τη ζωή του, να
πάψει να είναι ένας άνθρωπος-σκιά».

Κι αυτοί που περιμένουν…

Βλέπει όμως και γονείς που περιμένουν. Περιμένουν στη σειρά για μια θέση στο
πρόγραμμα. Αυτοί γονείς και αυτά τα παιδιά γίνονται όλο και περισσότερα.
«Νιώθεις ασφυκτικά αυτή την πίεση, βλέπεις ανθρώπους που θέλουν να παλέψουν
και δεν μπορείς να τους δώσεις την ευκαιρία να το κάνουν». Δεν είναι εύκολο να
βλέπεις ένα παιδί να χάνεται, πριν προλάβει να αγωνιστεί για τη ζωή. Δεν είναι
εύκολο να αντικρύσεις κατάματα αυτούς τους γονείς. «Πώς να τους πείσεις πως το
παιδί τους δεν θα είχε σωθεί αν δεν είχε προλάβει να μπει στο πρόγραμμα;».