Η πρώτη μεγάλη κρίση οδηγεί στη διάσπαση

Η Γενική Ασφάλεια, μέσω του αστυνομικού διευθυντή Ιω. Πανόπουλου, ανέκρινε
επίμονα τον Μιχ. Κύρκο για να μάθει ποιος ήταν ο μυστηριώδης «Κ» (κάποιος
«μεγάλος» του ΚΚΕ) που μετέφερε δήθεν εντολές στην ΕΔΑ. Ο Μιχ. Κύρκος αρνήθηκε
επίμονα την ύπαρξη αυτού του προσώπου.

Ο Μιχάλης Κύρκος σημείωσε αργότερα στο ημερολόγιό του, όπου κατέγραψε αυτή τη
συνάντηση: «Αντελήφθην επίμονο προσπάθεια του κ. Πανόπουλου, όχι άμοιρο
προειδοποιήσεως, ότι μπορεί να κληθώ σε ανάκριση. Απήντησα ότι η ανάκρισις δεν
θα φωτισθεί περισσότερο, αφού και ο ίδιος δεν είμαι περισσότερο
φωτισμένος…».

Ο Πανόπουλος είχε αναδειχθεί σε μέγα «κομμουνιστοφάγο» και κατέβαλλε
προσπάθειες να συγκεντρώσει στοιχεία που θα επέτρεπαν τη διάλυση της ΕΔΑ. Είχε
φθάσει μάλιστα στο σημείο ν’ απειλήσει ανοιχτά και προκλητικά τον Γιάννη
Κοκορέλλη της ομάδας του Σοφιανόπουλου. Όταν γίνονταν οι συζητήσεις για τη
δημιουργία της ΕΔΑ, ο Πανόπουλος τον επισκέφθηκε και του δήλωσε ωμά:

­ Άκουσε, Κοκορέλλη… Ανεχθήκαμε τη δράση σου στο Κόμμα του Σοφιανόπουλου,
αλλά τώρα πάει πολύ. Δεν πρόκειται να σε ανεχθούμε και με την κομμουνιστική
ΕΔΑ…

Μιχ. Κύρκος. Αποφάσισε αποχώρηση από την ΕΔΑ. Στη φωτογραφία: Από τις μεγάλες Εαμικές συγκεντρώσεις του 1945. Μιλάει ο Γ. Σιάντος. Δίπλα ο Μιχ. Κύρκος

Οι συζητήσεις του Κύρκου, του στρατηγού Νεόκοσμου Γρηγοριάδη και του Σταμάτη
Χατζήμπεη με τον Πασαλίδη και τον Γαβριηλίδη για την αποκατάσταση της ενότητας
της ΕΔΑ συνεχίσθηκαν, αλλά η κρίση στους κόλπους της Αριστεράς εξ αιτίας της
«καπελωτικής τακτικής» του ΚΚΕ, ήταν πολύ βαθειά. Πρώτοι αποχωρούν οι
«Αριστεροί Φιλελεύθεροι». Την απογοήτευσή του διατύπωσε πολύ έντονα ο εκ των
ηγετών του Κόμματος, ο Σταμάτης Χατζήμπεης, ο οποίος έγραψε στα
απομνημονεύματά του:

«Ο “Δημοκρατικός Συναγερμός” (ΚΚΕ) αξίωσε τη συμμετοχή στους συνδυασμούς των
εξορίστων, των φυλακισμένων και των Πλουμπίδη και Μπελογιάννη. Αυτό ήταν
πολιτική ολότελα αντιπολιτική και εξτρεμιστική. Οι Κομμουνιστές υπέκυψαν
αφρίζοντας εναντίον μου. Εργάστηκα ένα μήνα για τη συγκρότηση των συνδυασμών
σε όλη τη χώρα και κατέβαλα υπεράνθρωπο κόπο γι’ αυτό. Ο ίδιος έβαλα
υποψηφιότητα στη Χίο εκτός από τον Πειραιά, για να συμπληρώσουμε τους
συνδυασμούς. Ποτέ δεν φανταζόμουν, ότι οι υπηρεσίες μου θα αντιμετωπίζονταν με
τέτοιο τρόπο από μέρους του ΚΚΕ. Η παράνομη κομματική οργάνωση τις τελευταίες
μέρες των εκλογών, στράφηκε ξαφνικά εναντίον μου και απέτυχα για πρώτη φορά
στην πολιτική μου ζωή. Απέτυχαν επίσης και όλοι οι Αριστεροί Φιλελεύθεροι
υποψήφιοι, εκτός από τον Λ. Καραμαούνα, που πέτυχε στη Θεσσαλονίκη.

Αποδείχτηκε δηλαδή ολοφάνερα, ότι η παράνομη κομμουνιστική οργάνωση έκανε πάνω
κάτω, ό,τι αποφάσιζε η Διοικούσα Επιτροπή της ΕΔΑ. Ήμασταν λοιπόν διακοσμητικά
στοιχεία, χαμάληδες και χωρίς να το θέλουμε ουραγοί των σκοτεινών σχεδίων των
εξτρεμιστών του ΚΚΕ. Δεν ήταν πια δυνατό να συνεχίσουμε, οι Αριστεροί
Φιλελεύθεροι να ξεγελιώμαστε, και αποσυρθήκαμε από την ΕΔΑ, σύμφωνα άλλωστε με
το ιδρυτικό έγγραφο, που επέτρεπε στα κόμματα που την αποτελούσαν να φεύγουν,
αν ήθελαν, μετά τις εκλογές. Κατά την συνεδρίαση του αποχωρισμού, είπα καθαρά
τους λόγους που με ανάγκασαν να φύγω, και αξίωσα να γράφουν στα πρακτικά. Τους
λόγους αυτούς δεν τους αναφέραμε ποτέ δημόσια, για να μην πληγώσουμε τους
παλιούς συνεργάτες μας, αν και κανένας πια από κείνους τους άνδρες που
συνεργαστήκαμε στην εθνική αντίσταση κατά την κατοχή στα ελληνικά βουνά, δεν
ήταν ανάμεσα σ’ αυτούς που αποτελούσαν τη διοίκηση της ΕΔΑ. Μετά την δική μας
αποχώρηση, ξεχώρισε τις ευθύνες του από την ΕΔΑ και ο βουλευτής Μιχ. Κύρκος
και αργότερα έφυγαν και οι αριστεροί δημοκρατικοί του κόμματος του Ιω.
Σοφιανόπουλου…».

Με αμερικανική απόφαση η Ασφάλεια κλείνει τη «Δημοκρατική»

Ν. Πλαστήρας: Θα σας κλείσουν τη «Δημοκρατική». Στη φωτογραφία ο αρχηγός της ΕΠΕΚ με πολιτικούς συντάκτες

Το 1952 βρήκε την κυβέρνηση του Κέντρου να διαθέτει μικρή πλειοψηφία στη
Βουλή, ενώ ο Πλαστήρας ήταν άρρωστος με σοβαρά κλονισμένη την υγεία του. Από
την Αριστερά, ο Πασαλίδης κατέβαλε υπεράνθρωπες προσπάθειες μετά την
εσωκομματική κρίση, να ισορροπήσει καταστάσεις δύσκολες, και να κρατήσει
σταθερά το πηδάλιο της ΕΔΑ μέσα στην πολιτική θύελλα εκείνων των καιρών. Ο
σοσιαλιστής ηγέτης, είχε την πεποίθηση, ότι παρά τις δυσχέρειες, η ΕΔΑ έπρεπε
να προχωρήσει το δρόμο της.

Στο μεταξύ, οι Αμερικανοί θεωρούσαν την Ελλάδα αποικία τους, ανακατεύονταν
παντού και κατηύθυναν τα πάντα. Έτσι, ενοχλήθηκαν έντονα με τα μέτρα του
Πλαστήρα που έφερνε πίσω τους εξορίστους. Ο διαβόητος πρεσβευτής Πιουριφόι
ζητούσε από τους ηγέτες της ΕΠΕΚ και των Φιλελευθέρων να σταματήσουν τις
απολύσεις των εξορίστων αριστερών, ενώ καθημερινά ο Πλαστήρας αντιλαμβανόταν
ότι λόγω της ασθενείας του, η κατάσταση ξέφευγε ολοένα περισσότερο από τα
χέρια του. Ήδη, οι Αμερικανοί είχαν πάρει την απόφαση να κλείσουν την
εφημερίδα της Αριστεράς την «Δημοκρατική». Ο αξέχαστος δημοσιογράφος και
ιστορικός συγγραφέας Τάσος Βουρνάς, είχε περιγράψει την συνάντηση που είχε μια
επιτροπή της ΕΔΑ με τον Πρωθυπουργό Πλαστήρα. Σ’ αυτή τη συνάντηση μετείχε ο
Κώστας Γαβριηλίδης που ήταν Διευθυντής της «Δημοκρατικής», αλλά και ο ίδιος ο
Βουρνάς ως συντάκτης της εφημερίδας: «Θα μου μείνει αξέχαστο» ­ έλεγε ο
Βουρνάς ­ «ένα επεισόδιο εκείνων των ημερών του 1952, όταν μια επιτροπή της
ΕΔΑ επισκέφθηκε στο Πολιτικό Γραφείο τον Πρωθυπουργό, στρατηγό Πλαστήρα. Στην
επιτροπή ήταν και ο Κώστας Γαβριηλίδης, παλιός συνεργάτης του στρατηγού την
εποχή της ανατροπής της βασιλείας του 1922-1924.

Ο Σταμάτης Χατζήμπεης, εκ των ηγετών των Αριστερών Φιλελευθέρων, αποφάσισε την αποχώρηση του κόμματός του από τον συνασπισμό της ΕΔΑ

Είχαν πάρα πολλά χρόνια να ιδωθούν, και εκεί μπροστά σε όλους και σε μας τους
δημοσιογράφους, αγκαλιάστηκαν και φιλήθηκαν. Και ο γέρο-στρατηγός, αιχμάλωτος
της αμερικανοκρατίας, έσκυψε στο αυτί του Γαβριηλίδη, και με δάκρυα στα μάτια
του ανακοίνωσε ότι οι Αμερικανοί θα τον ξανάστελναν πίσω στην εξορία και θα
μας έκλειναν την εφημερίδα! Το τελευταίο το ξέραμε, γι’ αυτό και είχε πάει η
Επιτροπή στον Πρωθυπουργό. Μας το είχε ανακοινώσει ένας πράκτορας της
Ασφάλειας, που γύριζε και πουλούσε πληροφορίες αντί ευτελέστατου ποσού προς
όλες τις κατευθύνσεις. Και την ίδια μέρα, πριν αρχίσει η δουλειά μιας πρωϊνής
εφημερίδας, γύρω στις 6 το απόγευμα, λεφούσια αστυνομικών ορμούσαν από τις
σκάλες και σφράγιζαν τα γραφεία της εφημερίδας.

Είχε συλληφθεί ο Μπελογιάννης και η ομάδα του, και η σύλληψη εκείνη στάθηκε η
αφορμή να χτυπηθούν κατακέφαλα και οι ελάχιστες ελευθερίες που είχε κερδίσει η
Αριστερά με ιδρώτα και αίμα… Θυμάμαι ακόμα, ότι εκείνο το απόγευμα, ο
Σαράφης είχε σταθεί έξω από τον αστυνομικό κλοιό, κοντά στην οδό Νίκης και
Ερμού, και μας ειδοποιούσε όσους πηγαίναμε να πιάσουμε δουλειά, να μην
πλησιάσουμε. Εκείνη την κρίσιμη στιγμή, ο νους του ήταν στους συντρόφους του
που κινδύνευαν να πιαστούν. Και στάθηκε φρουρός, με κίνδυνο να πιαστεί ο
ίδιος…».

Μόλις η Ασφάλεια έκλεισε την «Δημοκρατική» και την βδομαδιάτικη έκδοση, τους
«Φρουρούς της Ειρήνης», ταυτόχρονα συνέλαβε τον στρατηγό Σαράφη, τον Κώστα
Γαβριηλίδη, τον καθηγητή Ιμβριώτη, τον Μανώλη Πρωϊμάκη και τον Νίκο Τσόχα, και
τους έστειλε πίσω στην εξορία. Την ίδια μέρα, ο Κων. Ρέντης ανακοίνωσε ότι
παραπέμπονταν στο Διαρκές Στρατοδικείον Αθηνών, ο Μπελογιάννης και οι
σύντροφοί του, ενώ θα δικαζόταν ερήμην και η εκτός Ελλάδος ηγεσία του ΚΚΕ.

Οι αμερικάνικες υπηρεσίες αναμίχθηκαν άμεσα στις ανακρίσεις, αλλά και στην
προκατασκευασμένη καταδικαστική απόφαση, και την εκτέλεση των Κομμουνιστών.

Επιστολή – καταγγελία του Κύρκου στον Πασαλίδη

Σχέδιο του Φωκ. Δημητριάδη στον «Ταχυδρόμο» τον Οκτώβριο του 1955. Μετά τον θάνατο του Παπάγου, ετέθη το ερώτημα: «Ποιος θα μας κυβερνήση;». Εικονίζονται τα σκίτσα των Σοφ. Βενιζέλου, Σάββα Παπαπολίτη, Ιω. Πασαλίδη και Εμμ. Τσουδερού

Οι τρομερές δυσχέρειες που αντιμετώπιζε η ΕΔΑ στα πρώτα της βήματα, και οι
διαφωνίες που εκδηλώθηκαν μεταξύ ορισμένων στελεχών, δεν σημαίνει ότι με την
πάροδο των ετών δεν αμβλύνθηκαν. Έτσι, στελέχη ­ και μάλιστα ηγετικά ­ που
στην αρχή αποχώρησαν από το κόμμα, αργότερα επανήλθαν και διεδραμάτισαν
σπουδαίο ρόλο στους αγώνες της ΕΔΑ. Μια τέτοια χαρακτηριστική περίπτωση, είναι
του Μιχάλη Κύρκου, ηγέτη του «Δημοκρατικού Ριζοσπαστικού Κόμματος».

Ο Κύρκος εντάχθηκε στο προοδευτικό Κίνημα, όντας φθασμένος πολιτικά. Είχε
διατελέσει υπουργός στις αστικές κυβερνήσεις του Μεσοπολέμου, είχε εκλεγεί
βουλευτής, και του ήταν ευκολότατο να συνεχίσει μια άνετη πολιτική καριέρα σε
θώκους κυβερνητικούς. Κι όμως, όλ’ αυτά τα παραμέρισε για να μπει στην Εθνική
Αντίσταση και να μοιραστεί μαζί με άλλους δημοκράτες το σκληρό στρώμα του
κελλιού της φυλακής και τον ατέλειωτο διωγμό της αυταρχικής Δεξιάς. Δεν βρήκε
έλεος στα μάτια της συντηρητικής παράταξης μετά την ήττα της Αριστεράς, γιατί
ο «Μπάρμπα-Μιχάλης του ΕΑΜ» ­ όπως τον αποκαλούσαν με τρυφερότητα οι
συναγωνιστές του ­ δεν δίστασε να καταγγείλει και να εναντιωθεί στις ανομίες
του πολιτικού και στρατιωτικού κατεστημένου. Μαζί με τον Αλκιβιάδη Λούλη,
ίδρυσαν το «Δημοκρατικό Ριζοσπαστικό Κόμμα», που μετείχε στον

Πολιτικό Συνασπισμό των Κομμάτων του ΕΑΜ.

Διετέλεσε διευθυντής και αρθρογράφος της «Ελεύθερης Ελλάδας», και γι’ αυτές
τις ιδιότητες κυνηγήθηκε ανελέητα. Μαζί με τον Λούλη μεταφέρθηκαν στο
κολαστήριο της Μακρονήσου, κι αργότερα άρχισε τις επαφές για τη δημιουργία της
ΕΔΑ.

Ο Μιχάλης Κύρκος ασκούσε και καθήκοντα Διευθυντού της «Δημοκρατικής», ενώ
αργότερα λόγω του φόρτου της πολιτικής δουλειάς, περιορίσθηκε μόνο στην
πολιτική αρθρογραφία της εφημερίδας. Με έκδηλη δυσφορία όμως, διαπίστωνε να
γίνονται απαράδεκτες παρεμβάσεις στη γραμμή της εφημερίδας από «αόρατα χέρια».
Έτσι, όταν αποφάσισε να αποχωρήσει από την ΕΔΑ, έστειλε στον Πασαλίδη, στις 11
Οκτωβρίου 1951, την ακόλουθη επιστολή:

«Αγαπητέ μου Πρόεδρε,

Όταν πανηγυρικώς ληφθείσαι αποφάσεις της Διοικούσας Επιτροπής ασυστόλως
καταπατούνται και παραβιάζονται, και μάλιστα κατά τρόπον ηθελημένον και
εσκεμμένον ­ πράξεις που εγκλείουν όλα τα στοιχεία της απάτης ­ νομίζω ότι δεν
δύναμαι να έχω θέσιν εις αυτήν. Δι’ αυτό, σας καθιστώ γνωστόν, ότι από σήμερον
αποσύρομαι της Διοικούσης Επιτροπής και της υπηρεσίας μου εις την
“Δημοκρατικήν”, την οποίαν ενήσκουν κατόπιν δύο αποφάσεων της Δ.Ε. Όπως και
προφορικώς ανέπτυξα εις την χθεσινήν συνεδρίασιν της Δ.Ε., η Δ.Ε. κατευθύνει
τον αγώνα ή κατευθύνεται και καθίσταται όργανον σήμερον του ενός και αύριον
του άλλου. Τον δεύτερον τούτον ρόλον, ετόνισα, δεν είμαι διατεθειμένος εις
ουδεμίαν περίπτωσιν να δεχθώ.

Και η Δ.Ε. συνεφώνησε ομοφώνως μετ’ εμού, όλων ανεξαιρέτως των μελών της
λαβόντων τον λόγον και αναπτυξάντων την ιδίαν ακριβώς άποψιν. Ταύτα πάντα
ανηρέθησαν την ιδίαν εσπέραν και κατά τρόπον τον οποίον αποφεύγω να
χαρακτηρίσω. Παρακαλώ να παραγγείλητε να διαγραφεί το όνομά μου από την
προμετωπίδα της εφημερίδος ως πολιτικού αρθρογράφου αμέσως, εις τρόπον ώστε η
εφημερίς να κυκλοφορήσει αύριον άνευ αυτού.

Με άπειρον εκτίμησιν και φιλίαν

ΜΙΧ. ΚΥΡΚΟΣ…».

Με την αποχώρησή του από την ΕΔΑ το «Δημοκρατικόν Ριζοσπαστικόν Κόμμα» των
Μιχ. Κύρκου και Αλκιβιάδη Λούλη, απέκτησε εκ νέου την αυτοτέλειά του. Στο
σχετικό πρακτικό, ο Κύρκος σημειώνει: «Το Δημ. Ριζοσπαστικόν Κόμμα, ιδρυθέν εν
έτει 1945, ευρέθη ηναγκασμένον να διακόψει την πολιτικήν του δραστηριότητα,
λόγω των συνθηκών κατά το τέλος του έτους 1947. Ταύτην επανέλαβε από του
Ιουνίου 1950 μετασχόν δι’ εμού της όλης έκτοτε και προσφάτως εις την
συγκρότησιν του κόμματος της ΕΔΑ…».

Και στο πρακτικό συσκέψεως των πολιτευτών του «Δημοκρατικού Ριζοσπαστικού
Κόμματος» με ημερομηνία 11 Δεκεμβρίου 1951, αναγράφονται τα εξής:

«Οι υπογεγραμμένοι πολιτευταί του ΔΡΚ συνεδριάσαντες σήμερον την 11ην
Δεκεμβρίου 1951 απεφασίσαμεν σταθμίσαντες τα δεδομένα της πολιτικής
καταστάσεως, όπως το ΔΡΚ σύμφωνα και προς την παράγραφον 5 του από 1ης
Αυγούστου 1951 ιδρυτικού πρακτικού της ΕΔΑ, ανακτήσει την αυτοτέλειάν του.

Το Δημοκρατικόν Ριζοσπαστικόν Κόμμα θα συνεχίσει τους αγώνες του, τόσον διά
των εν τη Βουλή αντιπροσώπων του, όσον και εκτός της Βουλής διά του συνόλου
των στελεχών του, διά την πραγματοποίησιν των μετά των άλλων κομμάτών της ΕΔΑ
υπογράφοντος κοινού προγράμματος, εις το οποίον εξακολουθεί να εμμένει
απαρεγκλίτως. Εξουσιοδοτούμεν τον βουλευτήν του Κόμματος κ. Μιχ. Κύρκον, όπως
καταθέσει σχετικήν δήλωσιν εις την Βουλήν, και κοινοποιήσει το παρόν εις την
Διοικούσαν Επιτροπήν της ΕΔΑ…».