Ένας ηγέτης γεννιέται τον χειμώνα του 1964

Στα χωριά. Το ’64, η επαφή του Ανδρέα με τον λαό ήταν εντυπωσιακή. Προκαλούσε φοβερά συναισθήματα λατρείας

Μπορεί ο Μάο Τσετούνγκ να κέρδισε την εξουσία κάνοντας τη μεγάλη πορεία από
την ύπαιθρο προς τα αστικά κέντρα και το Πεκίνο, όμως ο Ανδρέας Παπανδρέου
ακολούθησε την αντίθετη ακριβώς διαδρομή.

Φυσικά, τα μεγέθη είναι διαφορετικά, όπως και οι εποχές. Ωστόσο, εκείνη η
«μυστική» συνάντηση στο Ψυχικό με τον «Γέρο», τον Γεώργιο Παπανδρέου, ο οποίος
βεβαίως δεν είχε καμία ιδεολογική και πολιτική σχέση με τον «μεγάλο
τιμονιέρη», ήταν αυτή που «σχεδίασε» με… μαοϊκό τρόπο την κάθοδο του Ανδρέα
Παπανδρέου στην πολιτική, μέσα στην καρδιά του χειμώνα του ’64.

Ο εκσυγχρονιστής. Ο Ανδρέας Παπανδρέου πάλεψε από τη δεκαετία του ’60 για τον εκσυγχρονισμό της χώρας. Η φωτοτυπία (αρχείο Γιώργου Μίρκου), από κείμενο της εποχής εκείνης

«Εμένα», θυμάται τα λόγια του Γεωργίου Παπανδρέου, σ’ εκείνη τη συνάντηση του
Ψυχικού, ο παλιός συνεργάτης του Ανδρέα Παπανδρέου Γιώργος Μίρκος, «η πόλη των
Πατρών ποτέ δεν με αποδέχθηκε. Ήμουν το αγροτόπαιδο, αποδεκτός από την
επαρχία, από τον λαό, αλλά όχι από την ηγέτιδα τάξη της Πάτρας. Ο Ανδρέας θα
ξεκινήσει τον αγώνα του “ανάποδα”, δηλαδή από την πόλη προς την ύπαιθρο! Θα
“κυριεύσει” τον χώρο της άρχουσας τάξης, τον πνευματικό κόσμο, τον
επιχειρηματικό της Πάτρας. Και μετά, με ορισμένες βασικές εξορμήσεις, θα δώσει
το “παρών” και στην ύπαιθρο. Θα πρέπει να υπενθυμίσει στους ακροατές του ότι η
καταβολάδα του είναι στο χωριό προς το οποίο και γυρίζει».

Θρίαμβος

Στις εκλογές που έγιναν έπειτα από λίγο καιρό, τον Φεβρουάριο του ’64, ο
Ανδρέας Παπανδρέου θριάμβευσε. Πήρε 26.616 σταυρούς, όταν ο πρώτος από το
κόμμα της ΕΡΕ στην Αχαΐα, ο σημερινός Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωστής
Στεφανόπουλος, ο οποίος εξελέγη κι αυτός για πρώτη φορά εκείνη τη χρονιά,
έλαβε 10.788 σταυρούς.

Βεβαίως, ο μύθος ότι ο Ανδρέας Παπανδρέου σπρώχτηκε στην πολιτική, είτε από
τον πατέρα του Γεώργιο Παπανδρέου είτε από τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη, ο οποίος
ήθελε και να τον ελέγχει και να τον έχει ως «αντίβαρο» στον Σοφοκλή Βενιζέλο,
ώστε να μείνει ανοιχτός ο δρόμος γι’ αυτόν, στη διαδοχή στην Ένωση Κέντρου,
είτε ότι οδηγήθηκε στον πολιτικό στίβο από άλλους, έχει μίαν κάποιαν αξία…

Δημοκρατία και εργασία. Η κοινωνική δημοκρατία είναι κορυφαία προϋπόθεση για την πρόοδο μιας χώρας, έλεγε ο Ανδρέας Παπανδρέου (αρχείο Γ. Μίρκου)

Παραμένει ωστόσο ένας μύθος, γιατί απλούστατα ο Ανδρέας Παπανδρέου μεγάλωσε σ’
ένα κατ’ εξοχήν πολιτικό περιβάλλον, που τον «πότισε» μέχρι το… μεδούλι με
την πολιτική και επομένως ήταν απλά θέμα χρόνου και ασφαλώς κατάλληλων
συνθηκών για να «ευδοκιμήσει» αυτή η «προδιάθεση».

Αυτό το «ταλέντο», άλλωστε, αποκαλύφθηκε σε δύο περιπτώσεις που ελάχιστοι
πλέον θυμούνται. Την πρώτη φορά, ήταν στις 19 Ιανουαρίου του 1964, στον
Σύλλογο Εισαγωγικού Εμπορίου Πατρών. Και τη δεύτερη, στις 14 Φεβρουαρίου του
ίδιου χρόνου, στα εγκαίνια του εκλογικού κέντρου του στη γωνία Κορίνθου και
Γούναρη της Πάτρας.

Στην πρώτη περίπτωση, ο Ανδρέας Παπανδρέου ξεπέρασε τις προσδοκίες του πατέρα
του, ο οποίος τον είχε συμβουλεύσει, όπως με την πρώτη του πολιτική εμφάνιση
στην Αχαΐα, «να κυριαρχήσει στο οικονομικό κατεστημένο της πόλης».

Ο 45χρονος τότε πολιτικός μίλησε με πάθος για την ΕΟΚ. «Η Ελλάς διέρχεται μίαν
κρίσιμον καμπήν της ιστορίας της. Ορόσημον αυτής της καμπής αποτελεί η
σύνδεσίς της με τας χώρας της Ευρωπαϊκής Κοινής Αγοράς», ήταν οι πρώτες του
λέξεις.

Συμβόλαιο

Στα εγκαίνια. Στο εκλογικό του κέντρο ο Ανδρέας Παπανδρέου. Διακρίνεται, τέταρτος από τα αριστερά του, ο Αντώνης Λιβάνης και πίσω στην πόρτα ο Γιώργος Μίρκος

«Κατά την δημοσίαν συζήτησιν», συνέχισε, «η οποία προηγήθη της συνδέσεως, το
θέμα το οποίον κυρίως απασχόλησε και τους ειδικούς και το κοινόν ήταν
οικονομικόν. Το βασικόν ερώτημα που ετέθη ήτο: Όταν μία χώρα με σχετικώς
χαμηλόν εισόδημα κατά κεφαλήν ως η Ελλάς συνδέεται με χώρας των οποίων το κατά
κεφαλήν εισόδημα είναι σημαντικώς υψηλότερον, τι πρόκειται να συμβεί; Θα
επιταχυνθεί ή θα επιβραδυνθεί ο ρυθμός αναπτύξεως της εν λόγω χώρας; Και
βέβαια, η απόφασις της Ελλάδος όπως προχωρήσει εις την σύνδεσιν με την ΕΟΚ
σημαίνει ότι η απάντησις που εδόθη ήτο καταφατική».

Ο Ανδρέας Παπανδρέου, όμως, δεν έμεινε τότε μόνον σ’ αυτά τα λόγια. Συνέδεσε
το μέλλον της χώρας με την ΕΟΚ. «Η απόφασις να συνδεθώμεν με την Ευρωπαϊκήν
Κοινήν Αγοράν αποτελεί επομένως επιλογήν γραμμής πορείας διά την χώραν,
αποτελεί συμβόλαιον μεταξύ του ελληνικού κράτους και του Έλληνος πολίτου, διά
την συμμετοχήν μας εις την μεγάλην εξόρμησιν του 20ού αιώνος».

Ασφαλώς, η πορεία του και οι σταθμοί της έκρυβαν εκπλήξεις, αφού ο Ανδρέας
Παπανδρέου ήταν πρωτίστως απρόβλεπτος: Το ’64 με το «σύγχρονο ελληνικό κράτος
και ταχείς ρυθμοί οικονομικής ανάπτυξης στα πλαίσια της ΕΟΚ», το ’74 με το
σύνθημα «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο», το 77 με το «ειδική σχέση με την
ΕΟΚ», το ’81 με το «το κόστος της αποχώρησης είναι μεγαλύτερο από την παραμονή
στην ΕΟΚ», το ’89 με το «θέλουμε την Ευρώπη των λαών» και το ’93 με το «να
φτάσουμε το επίπεδο ανάπτυξης των άλλων ευρωπαϊκών χωρών».

Οι επιλογές

Όλα αυτά ήταν προϊόν ασυνέπειας ή ευφυών τακτικών ελιγμών; Ήταν επιλογές που
έγιναν για καθαρά εκλογικούς λόγους ή αποτέλεσαν αποφάσεις ενταγμένες σ’ έναν
γενικότερο σχεδιασμό που είχε οραματισθεί για τη χώρα;

Στην Πάτρα. Πριν από 37 χρόνια σε συνεστίαση. Διακρίνεται δεξιά, σε πρώτο πλάνο, ο Λάμπης Ζαριφόπουλος, στενός συνεργάτης του Ανδρέα Παπανδρέου

Οι εχθροί του αβασάνιστα καταλήγουν στις πρώτες εκδοχές. Αλλά οι συνεργάτες
του, που τον έζησαν «στις καλές και στις κακές του ώρες», ο Αντώνης Λιβάνης, ο
Γιώργος Μίρκος, ο Γιώργος Καράτσης και από την Πάτρα ο Λάμπης Ζαριφόπουλος,
και ο Θανάσης Μπαλάσης αλλά και νεώτεροι, όπως ο Πάνος και ο Τζίμης Βουρνάς,
όποτε ρωτήθηκαν, απάντησαν: «Ο Ανδρέας είχε στον νου του τη φτωχή Ελλάδα της
δικτατορίας Μεταξά, που ήταν υποταγμένη στην αγγλική τότε υπερδύναμη και στο
στέμμα και που αναγκάσθηκε να εγκαταλείψει. Με την πλούσια εμπειρία του στην
Αμερική αλλά και με τη μελέτη που είχε κάνει για περιφερειακές χώρες, όταν
επέστρεψε από την Αμερική στην Ελλάδα, στις αρχές της δεκαετίας του ’60 ως
οικονομικός σύμβουλος της Τραπέζης της Ελλάδος, ένα στόχο έβαλε, την
οικονομική ανάπτυξη, το σύγχρονο κράτος και την ανεξαρτησία της χώρας. Κάθε
του λοιπόν επιλογή αυτό το όραμα εξυπηρετούσε. Για παράδειγμα, το “ΕΟΚ και
ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο” εξέφραζε την εποχή του, το ’74, όταν η ΕΟΚ εξαρτιόταν
πολύ από τις ΗΠΑ. Μετά ως πρωθυπουργός έπρεπε να παλέψει στις συνθήκες που
βρήκε, γνωρίζοντας μάλιστα από νωρίς, όπως το προέβλεπε στο βιβλίο του
“Πατερναλιστικός καπιταλισμός”, ότι θα καταρρεύσει ο υπαρκτός σοσιαλισμός, ο
κόσμος θα οδηγηθεί σ’ έναν μονοπολισμό και επομένως δεν μπορείς να αγνοήσεις
την ΕΟΚ».

«Δεν έμπαινε ποτέ σε καλούπια»

Στη Ζάκυνθο. Ο Ανδρέας Παπανδρέου, εκτός της Πάτρας, στις 16/2/64 μίλησε στη Ζάκυνθο. Η φωτογραφία, από τη συνεστίαση που ακολούθησε. Τρεις θέσεις δεξιά του διακρίνεται ο στενός συνεργάτης του Γιώργος Μίρκος

Αλλά το ταλέντο του στην πολιτική δεν φάνηκε μόνον με την πρώτη του ομιλία ως
πολιτικού, υποψηφίου της Ένωσης Κέντρου στην Αχαΐα. Έχοντας εγκαταλείψει πλέον
το ΚΕΠΕ και την Τράπεζα της Ελλάδος, ο Ανδρέας Παπανδρέου επέδειξε το ταλέντο
του για δεύτερη φορά στα εγκαίνια του εκλογικού του κέντρου στην Πάτρα.

Οι αντιστασιακοί φίλοι του Αλέκος Παπάς, Ανδρέας Κακουρόπουλος και Γιώργος
Καραζέρης, που άκουσαν τον λόγο του, αλλά και παρακολούθησαν μέχρι το τέλος
του όλη την πορεία, «από τα μέσα», του ιδρυτή του ΠΑΚ και του ΠΑΣΟΚ, έλεγαν
για εκείνη την ομιλία: «Του είχαν ετοιμάσει κατ’ εντολή του “Γέρου” ένα
κείμενο. Εκείνος, όμως, έκανε του κεφαλιού του, όπως πάντα. Αγκάλιασε με τη
ματιά του τον συγκεντρωμένο κόσμο και μίλησε, αυτή τη φορά όχι για την ΕΟΚ,
όπως είχε κάνει στους βιομηχάνους και στους εμπόρους της Πάτρας, αλλά για τη
φτώχεια, τα καθημερινά προβλήματα και την αγωνία του λαού, για το μεροκάματο
και τον επιούσιο. Και έγινε αυτό που προέβλεψε τότε ο Ασημάκης Φωτήλας:
“Εγεννήθη ημίν νέος ηγέτης”. Μόνον που αυτός ο ηγέτης, όπως κι αν το κρίνει
κανείς, δεν έμπαινε ποτέ σε καλούπια… Δεν μπορούσαν να τον ελέγξουν. Γι’
αυτό και προκάλεσε πάντα μεγάλα συναισθήματα, είτε αυτό ήταν πάθος και λατρεία
είτε ήταν μίσος και εκδίκηση!».