ΔΡΟΜΟΙ

Ο Γκιούλιβερ…

… το έκανε όταν βρέθηκε παγιδευμένος στη χώρα των Λιλιπούτιων: προσπάθησε να
διατηρήσει ακέραιες τις εσωτερικές του δυνάμεις. Το ίδιο ακριβώς κάνουν και
όσοι τυχαίνει να βρεθούν παγιδευμένοι από τη ζωή σε έναν από αυτούς που
ονομάζουμε «κλειστούς θεσμούς»: στο ψυχιατρείο, στη φυλακή, στο στρατόπεδο,
πρέπει κανείς να κερδίζει την ελευθερία του μέρα με τη μέρα. Για να δει πώς
ακριβώς γίνεται αυτό, ένας κοινωνιολόγος του περασμένου αιώνα, ο Έρβινγκ
Γκόφμαν, είχε περάσει κρυφά δεκαοκτώ μήνες μέσα στο ψυχιατρείο της Αγίας
Ελισάβετ στην Ουάσιγκτον. Τις εμπειρίες του από εκεί τις έγραψε στο βιβλίο του
«Άσυλο» ­ δεν γνωρίζουμε αν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά.

«Κλειστοί θεσμοί»…

… είναι εκείνοι που συγκεντρώνουν ανθρώπους μη επικίνδυνους (τυφλούς,
γέρους, ορφανά, ενδεείς), ανθρώπους που η κοινωνία θεωρεί επικίνδυνους
(φυματικούς, ψυχασθενείς, λεπρούς) ή εξαιρετικά επικίνδυνους (καταδίκους,
αιχμαλώτους). Είναι όμως και θεσμοί όπου γίνεται μια συγκεκριμένη
δραστηριότητα (στρατόπεδα, πλοία) ή όπου απομονώνεται κανείς με τη θέλησή του
από τον κόσμο (μοναστήρια, ερημητήρια). Καθένας από αυτούς τους θεσμούς έχει
να διηγηθεί τη δική του ιστορία, που πολλές φορές αρχίζει από τα μεσαιωνικά
χρόνια. Αλλιώς συμπεριφέρεται ο άνθρωπος όταν κοιμάται ή εργάζεται και αλλιώς
όταν διασκεδάζει ή συναναστρέφεται άλλους ανθρώπους. Ο ίδιος άνθρωπος
συμπεριφέρεται διαφορετικά στη δουλειά του και διαφορετικά στο μπαρ. Εκείνο
που παρατήρησε ο Γκόφμαν είναι πως, στους «κλειστούς θεσμούς», που τους
ονόμασε ολοκληρωτικούς, όλες αυτές οι διαφορετικές συμπεριφορές που καθορίζουν
την ατομική ελευθερία ενοποιούνται σε μία. Έτσι καταργείται η διαφορετικότητα
μέσα στην οποία το άτομο έχει μάθει να αναγνωρίζει τον εαυτό του.

Ο ολοκληρωτικός…

… θεσμός βλέπει το άτομο μέσα από έναν κοινό παρονομαστή. Εκεί, το άτομο
δίνει τις δικές του καθημερινές μάχες για να ξεχωρίσει, για να επιβιώσει,
αναπτύσσει τις δικές του τεχνικές, όπως έλεγε ο Γκόφμαν, για «να διασώσει τον
εαυτό του από τη μέγγενη του θεσμού». Με αυτές τις μικρές μάχες, το άτομο
προσπαθεί να βάλει μια απόσταση ανάμεσα στον εαυτό του και τους άλλους που
θέλουν να το ετεροκαθορίζουν. Αυτές τις μάχες, που πολλές φορές μοιάζουν με
παιχνίδι, τις βλέπει με απορία ο επισκέπτης ενός γηροκομείου ή ενός
ψυχιατρείου. Όμως όσο και αν μοιάζουν ανόητες στα αμύητα μάτια, έχουν ένα
υψηλό περιεχόμενο: τη διατήρηση της ατομικής ελευθερίας.

Η ελευθερία…

… λέει ο Γκόφμαν, δεν είναι κάτι αφηρημένο αλλά πολύ συγκεκριμένο. Μονάχα
«μέσα από την αντιπαράθεση σε κάτι μπορεί να αναδυθεί ο εαυτός». Το κακό είναι
πως, αν δεν έχει κανείς την αίσθηση πως ανήκει κάπου, αυτός ο εαυτός είναι
ανασφαλής. Είναι μια δύσκολη ισορροπία, το ίδιο δύσκολη για τους εγκλείστους
όσο και για τους «απέξω». Είμαστε πιο γεροί ακόμη και από τα πιο γερά
οικοδομήματα του κόσμου, μα η αίσθηση της προσωπικότητάς μας συχνά εξαρτάται
από το γκρέμισμά τους.