ΔΡΟΜΟΙ

Η λέξη…

… «όταν χρησιμοποιώ μια λέξη», έλεγε ο Χάμπτι Ντάμπτι κάπως θυμωμένα,
«σημαίνει αυτό που θέλω να σημαίνει, τίποτα παραπάνω, τίποτα λιγότερο». Και
του απαντούσε η Αλίκη: «Το ζήτημα είναι μάλλον αν μπορείς να αναγκάσεις τις
λέξεις να σημαίνουν πολλά διαφορετικά πράγματα». Και ο Χάμπτι Ντάμπτι τής
αποκρινόταν: «Το ζήτημα είναι πιο πολύ αυτό: ποιος προστάζει. Αυτό είναι όλο».
Ποιος προστάζει, λοιπόν, ποιος καθορίζει τη σημασία των λέξεων; Εμείς με τη
γλώσσα μας ή άλλοι που έχουν στα χέρια τους το «κλειδί» των λέξεων; Πόσα
ψέματα μπορούμε να αντέξουμε; Το ψέμα δίνει μια κάποια υπόγεια ικανοποίηση,
μολονότι γνωρίζουμε πως ο κόσμος του είναι απατηλός, όπως στον «Μεγάλο
Αδελφό».

Ποιος είπε…

… το πρώτο ψέμα; Δύσκολο να το μάθουμε, μα όποιος το είπε ­ λέει ο Όσκαρ
Ουάιλντ ­ υπήρξε ο ιδρυτής της «πολιτισμένης» κοινωνίας. Παράδοξο; Μόνο
επιφανειακά. Το ψέμα ήταν πάντα στην επικαιρότητα. Το ψέμα είμαστε εμείς.
«Είμαστε ένα ψέμα που λέει πάντα την αλήθεια», έγραφε ο Κοκτώ. Το ψέμα μπορεί
να σκανδαλίζει, να παρηγορεί και να διασκεδάζει. Ψεύτρα μπορεί να είναι η
επιστήμη. Ψεύτρα μπορεί να είναι και η πολιτική: απίστευτα ψέματα προφέρονται
στις εκλογές, κατά παραγγελία μάλιστα των ψηφοφόρων, που ζητούν μονάχοι τους
από τον πολιτικό να τους τάξει ψέματα, για να μπορούν οι ίδιοι να
ονειρεύονται.

Ψέματα…

… Μα όποιος ψεύδεται γνήσια, είναι υποχρεωμένος να διαλαλεί αδιάκοπα την
ειλικρίνειά του. Ψεύδεται ο όφις στον κήπο της Εδέμ ­ μα ποιος έβαλε τον όφι
να πει ψέματα και γιατί; Ψεύδεται ο Οδυσσέας, ψεύδεται και ο Ιάγος. Του
Πινόκιο μακραίνει η μύτη. Αντίθετα, στο «Mein Kampf», ο Χίτλερ έλεγε την
αλήθεια, αλλά δεν τον πίστεψε κανείς. Ακόμη και ο Πλάτων συμβούλευε τους
άρχοντες να λένε ψέματα για το καλό του λαού. Και ο Μακιαβέλι παρότρυνε τον
«Ηγεμόνα» του να είναι μαζί «υποκριτής και κρυψίνους, γιατί τόσο είναι οι
άνθρωποι απλοϊκοί και τόσο σκύβουν το κεφάλι στην ανάγκη, που εκείνος που
είναι απατεώνας θα ξέρει πάντα ποιος είναι του χεριού του για να τον
εξαπατήσει».

Μα σήμερα;…

… Όλα είναι θέμα δοσολογίας. Η δημοκρατία ανέχεται ψέματα από τους
πολιτικούς, όταν αυτά «χορηγούνται» σε μικρές δόσεις. Όταν οι δόσεις
μεγαλώσουν, τα ψέματα καταδικάζονται ως λαϊκισμός. Όποιος έχει την εξουσία,
όποιος ελέγχει τα μέσα ενημέρωσης, είναι απαραίτητο να γνωρίζει αυτά τα λόγια
του Πιραντέλο: «Ό,τι επαναλαμβάνεται με σιγουριά και πίστη, το παίρνουν για
αληθινό». Έτσι ζούμε σχεδόν ευχαρίστως μέσα στο ψέμα. Πηγαίνουμε γυρεύοντας
γι’ αυτό, αναζητώντας το μέσα σε ένα μυθιστόρημα, αλλά δεν είμαστε πάντα σε
θέση να το αναγνωρίσουμε μπροστά στην τηλεόραση. Όλα μεταμορφώνονται σε θέαμα,
που είναι και αυτό ένα είδος ψέματος. Μα όταν η ζωή γίνεται θέατρο και όταν το
θέατρο δεν φτάνει για να περιγράψει πόσο απίστευτη είναι αυτή η ζωή, πώς να
ξεχωρίσει κανείς μέσα της το ψέμα; Ψέματα;