Αντίλογος για τον Ρίτσο

Τη διαφωνία του με τον καθηγητή Ρόντερικ Μπήτον, καθηγητή στο Κινγκς Κόλετζ
του Λονδίνου, εκφράζει ο φιλόλογος Δημήτρης Πατίλας από τη Μυτιλήνη, σχετικά
με την κριτική του Άγγλου νεοελληνιστή για την «Ανθολογία Γιάννη Ρίτσου» (εκδ.
«Κέδρος», επιμέλεια – εισαγωγή Χρύσας Προκοπάκη) που δημοσιεύτηκε στα «ΠΡΟΣΩΠΑ
21ος ΑΙΩΝΑΣ» της 12/5/2001:

«Ως προς τις παρατηρήσεις του Μπήτον σχετικά με την ανθολογία, σε γενικές
γραμμές είμαι σύμφωνος. Άλλωστε δεν είναι καινοφανείς.

Τρία σημεία όμως του κειμένου του κ. Μπήτον με αναγκάζουν να σημειώσω τα εξής:
Πρώτο: Γράφει ο κ. Μπήτον στην προτελευταία παράγραφο “… είναι ιδιαίτερα
απογοητευτικό, δέκα χρόνια μετά τον θάνατο του ποιητή, να διαβάσουμε, στην
εισαγωγή της Προκοπάκη, στοιχεία που έχουν επαναληφθεί χίλιες φορές (και αυτά
συχνά στοιχειώδη) για τη ζωή του Ρίτσου και την πορεία του μέσα από τη
φυματίωση και την ανεργία, το σχεδόν μυθοποιημένο μαρτύριο της Κατοχής και του
Εμφυλίου (μα τι στην οργή έκανε ο Ρίτσος, οι συναναστροφές του ποιες ήτανε,
ώστε να πάει εξόριστος τέσσερα χρόνια στον Άη Στράτη και αλλού;), μέχρι τη
δικτατορία και την τελική δικαίωση. Φαίνεται ότι από καιρό έχει
αποκρυσταλλωθεί γύρω από το πρόσωπο του Ρίτσου ένας μύθος που δομείται αρκετά
πιστά σύμφωνα με το παραδομένο σχήμα των Βίων Αγίων”.

Αν ο κ. Μπήτον εννοεί σ’ αυτό το σημείο ότι οι αναφορές της Προκοπάκη δεν
είναι τόσο συγκεκριμένες για τη ζωή και δράση του Ρίτσου στην Κατοχή και στον
Εμφύλιο, καλώς. Και πάλι όμως δεν βλέπω κανενός είδους μυθοποίησή του. (Ο
ίδιος ο Ρίτσος εξάλλου απέρριπτε επίμονα οποιαδήποτε μυθοποίησή του. Ας
διαβάσει κανείς και το πεζό “Αρίοστος ο Προσεκτικός αρνείται να γίνει Άγιος”).
Αν όμως ο κ. Μπήτον δεν βρίσκει σημαντική αλλά μυθοποιημένη τη δράση του
Ρίτσου την περίοδο εκείνη, δεν έχει παρά να ξανακοιτάξει τα κατά καιρούς
δημοσιευθέντα βιογραφικά στοιχεία (Αφιέρωμα “Αιολικών Γραμμάτων”, το βιβλίο
της Αγγελικής Κώττη, το βιβλίο της Ρούλας Κακλαμανάκη) και να ξαναπεράσει έργα
του ποιητή εκείνης της περιόδου, που πήγασαν ακριβώς από την προσωπική του
συμμετοχή στους αγώνες του ΚΚΕ, του οποίου μέλος ήταν από το 1932 ως το θάνατό
του. Αυτή η ιδιότητα, του κομμουνιστή, πράγματι δεν αναφέρεται ρητά στην
εισαγωγή της Προκοπάκη, όταν απλώς γράφει: “Στο σανατόριο της «Σωτηρίας» όπου
νοσηλεύεται (1927-1930) μυείται στο μαρξισμό από αγωνιστές του ΚΚΕ”. Κι είναι
αυτή ακριβώς η ιδιότητα και η εξ αυτής ορισμένη δράση, καθώς και η έκφρασή της
σ’ ένα κομμάτι του έργου του Ρίτσου, που του στοίχισαν έξι χρόνια εξορίας στη
Μακρόνησο (όπου δεν υπόγραψε, ως γνωστό, δήλωση μετανοίας) και στον Άη Στράτη,
στη Γυάρο και στη Λέρο. Δεύτερο: Έχω διαβάσει όλο το έργο του Ρίτσου ­ δε λέω
κιόλας πως το έχω μελετήσει σε βάθος ­ και δεν βλέπω πού στηρίζεται ο κ.
Μπήτον και μιλά περί ύπαρξης “έκδηλης ομοφυλοφιλίας”, που αποσιωπάται ως
πλευρά του έργου του Ρίτσου. Γράφει συγκεκριμένα: “Γιατί (για να φέρω μια
λεπτομέρεια αρκετά ασήμαντη, αλλά ενδεικτική) να αποσιωπηθεί, και πάλι εδώ, η
έκδηλη ομοφυλοφιλία που προκύπτει σε ποιήματα από τη δεκαετία του ’60, και που
δηλώνεται ακάλυπτα στα όψιμα πεζά; Μήπως στην τρυφερή πράγματι σχέση του
Ορέστη προς τον Πυλάδη στον “Ορέστη”, δοσμένη άλλωστε από τον αρχαίο τραγικό
μύθο; Μήπως στην εξύμνηση του ανδρικού λαϊκού κάλλους; Δεν έχει άραγε υμνήσει
το γυναικείο σώμα και τον ετεροφυλοφιλικό έρωτα από την “Εαρινή συμφωνία” έως
τα “Ερωτικά” και στα πεζά του “Εικονοστασίου Ανωνύμων Αγίων”; Ποια είναι τα
ποιήματα που υπαινίσσονται έστω αυτό το θέμα; Και μάλιστα ποια είναι τα
“αποκαλυπτικά” σχετικά χωρία στο “Εικονοστάσιο ανωνύμων Αγίων”; Γιατί ο κ.
Μπήτον δεν αναφέρει ούτε μια πειστική παραπομπή; Και δεν είχε να υποδείξει
άλλες πλευρές του Ρίτσου, πολύ σημαντικές να γίνουν αντικείμενο μελέτης; Γιατί
άραγε εστιάζει την προσοχή, τόσο ανώδυνα, σε ένα μόνο ­ επιτρέψτε μου ­
σκανδαλοθηρικό και προπαντός ανυπόστατο θέμα, υπό το πρίσμα μάλιστα τάχα μιας
απομυθοποίησης, στο πνεύμα μήπως των “μεταμοντέρνων καιρών και ιδεών”; Τρίτο:
Η ακροτελεύτια διατύπωση του κ. Μπήτον ­ “Ως πότε, όμως, θα μείνει ένας από
τους μείζονες Ευρωπαίους ποιητές του 20ού αιώνα σαν θαυματουργό λείψανο στα
χέρια εκείνων που τον λατρεύουν; ” ­ είναι προσβλητική για τη μελετήτρια του
Ρίτσου Προκοπάκη, που τουλάχιστον πρώτη αυτή ανέδειξε βασικές συνιστώσες του
έργου του Ρίτσου με κριτικό πνεύμα, αλλά και επιεικώς απαράδεκτη και ανευλαβής
στη σεπτή μνήμη ενός από τους κορυφαίους της Ρωμιοσύνης».