Η ελληνική οικονομία στη ζώνη του ευρώ

Λουκάς Παπαδήμος: Η προοπτική της πραγματικής σύγκλισης είναι μία μακροπρόθεσμη προοπτική

Το έτος 2000 ήταν σταθμός στην πορεία της ελληνικής οικονομίας. Στη Σύνοδο
Κορυφής της Ευρωπαϊκής Ένωσης τον περασμένο Ιούνιο επιβεβαιώθηκε ότι η Ελλάδα
είχε ικανοποιήσει τα απαιτούμενα κριτήρια σύγκλισης για την ένταξή της στη
ζώνη του ευρώ από την 1η Ιανουαρίου 2001.

Το προηγούμενο έτος ήταν ιδιαίτερα σημαντικό και για την Τράπεζα της Ελλάδος.
Η νομισματική πολιτική, η οποία τα τελευταία χρόνια διαδραμάτισε αποφασιστικό
ρόλο στην αποκλιμάκωση του πληθωρισμού και τη διαμόρφωση συνθηκών νομισματικής
και συναλλαγματικής σταθερότητας, έπρεπε να εξασφαλίσει την ομαλή μετάβαση στο
ενιαίο νόμισμα με τη βαθμιαία σύγκλιση αφενός της τρέχουσας ισοτιμίας της
δραχμής προς την ισοτιμία μετατροπής της σε ευρώ και αφετέρου των επιτοκίων
στην εγχώρια αγορά χρήματος προς τα αντίστοιχα χαμηλότερα επιτόκια στη ζώνη
του ευρώ. Η βαθμιαία προσαρμογή των επιτοκίων συνέβαλε στη συγκράτηση των
πληθωριστικών πιέσεων που συνδέονταν με την αναπόφευκτη χαλάρωση των
νομισματικών συνθηκών.

Η ελληνική οικονομία του 2000

Η ελληνική οικονομία επηρεάστηκε ευνοϊκά από τους υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης
τόσο της παγκόσμιας όσο και της ευρωπαϊκής οικονομίας, καθώς και από την
επέκταση του διεθνούς εμπορίου. Η αύξηση όμως της τιμής του πετρελαίου και η
εξασθένηση του ευρώ έναντι του δολαρίου προκάλεσαν πληθωριστικές πιέσεις,
συνετέλεσαν στη σημαντική διεύρυνση του ελλείμματος τρεχουσών συναλλαγών και
δυσχέραναν την άσκηση αντιπληθωριστικής νομισματικής πολιτικής στο τελικό
στάδιο της μετάβασης προς το ενιαίο νόμισμα. Από την άλλη πλευρά, η αύξηση των
επιτοκίων της ΕΚΤ διευκόλυνε τη σύγκλιση των εγχώριων επιτοκίων προς τα
αντίστοιχα επιτόκια στη ζώνη του ευρώ.

Η ελληνική οικονομία λειτουργεί πλέον σε νέο περιβάλλον, του οποίου τα
κυριότερα στοιχεία έχουν ως εξής: Πρώτον, ο πληθωρισμός είναι πολύ χαμηλότερος
από ό,τι στο παρελθόν.

Δεύτερον, η δημοσιονομική κατάσταση είναι αισθητά βελτιωμένη. Τρίτον, ο ρυθμός
ανάπτυξης συνεχίζει να επιταχύνεται. Ωστόσο, ορισμένες ανισορροπίες δεν έχουν
εξαλειφθεί, αντανακλώντας την ύπαρξη διαρθρωτικών αδυναμιών.

Το ελληνικό τραπεζικό σύστημα έχει εισέλθει σε περίοδο μετασχηματισμού και
επαναπροσδιορισμού των στρατηγικών στόχων και των δραστηριοτήτων του,
ιδιαίτερα μετά την ένταξη της Ελλάδος στη ζώνη του ευρώ. Η εισαγωγή του
ενιαίου νομίσματος και η τιμολόγηση όλων των αγαθών και υπηρεσιών σε ευρώ από
την αρχή του 2002 θα αυξήσει τη διαφάνεια στις τραπεζικές συναλλαγές.

Το 2000 τα κέρδη των τραπεζών διαμορφώθηκαν σε υψηλό επίπεδο, παρουσίασαν όμως
κάμψη σε σχέση με το 1999, έτος ιδιαίτερα υψηλής κερδοφορίας λόγω αυξημένων
εσόδων από δραστηριότητες συνδεόμενες με την άνοδο του Χρηματιστηρίου Αξιών
Αθηνών.

Από την αξιολόγηση των σχημάτων εποπτείας που έχουν υιοθετηθεί στις χώρες της
Ευρωπαϊκής Ένωσης διαπιστώνεται ότι δεν υπάρχει ένα ιδανικό σχήμα εποπτείας
που να είναι το πλέον κατάλληλο για όλες τις χώρες, δεδομένου ότι τα ιδιαίτερα
διαρθρωτικά χαρακτηριστικά του χρηματοπιστωτικού τομέα κάθε χώρας διαφέρουν.

Διαπιστώνεται επίσης ότι, λόγω της συνεχώς αυξανόμενης διασυνοριακής
δραστηριότητας των επιχειρήσεων, είναι μεγαλύτεροι οι κίνδυνοι επεκτάσεως
ενδεχόμενων διαταραχών πέραν των εθνικών συνόρων. Οι εθνικές κεντρικές
τράπεζες, επειδή παραδοσιακά επικεντρώνονται στην αποφυγή συστημικών κινδύνων
και, ως μέλη του Ευρωσυστήματος, παρακολουθούν στενά τις εξελίξεις στις αγορές
χρήματος και κεφαλαίων σε ολόκληρη τη ζώνη του ευρώ, είναι σε θέση να
ανταποκριθούν αποτελεσματικότερα σε ενδεχόμενες διαταραχές που συνδέονται με
την ολοκλήρωση των χρηματοπιστωτικών αγορών και την περαιτέρω επέκταση
χρηματοπιστωτικών ομίλων. Είναι επομένως γι’ αυτό το λόγο προφανές ότι, στα
πλαίσια ενός οργάνου συντονισμού με σκοπό την ενίσχυση της συνεργασίας των
επιμέρους εποπτικών αρχών, η παρουσία της κεντρικής τράπεζας με αυξημένες
εποπτικές αρμοδιότητες θα επιτρέπει την αξιοποίηση των δικτύων επαφών των
εποπτικών φορέων μέσα στο Ευρωσύστημα και θα ενισχύει τη διαφύλαξη της
συστημικής σταθερότητας στο χρηματοπιστωτικό τομέα.

Βραχυπρόθεσμες προοπτικές

Παρά την επιβράδυνση της οικονομικής δραστηριότητας παγκοσμίως και στη ζώνη
του ευρώ, ο ρυθμός ανόδου της ελληνικής οικονομίας προβλέπεται ότι θα
επιταχυνθεί εφέτος, κυρίως λόγω της ταχύτερης αύξησης των ιδιωτικών και των
δημόσιων επενδύσεων.

Ωστόσο, η επιβράδυνση του ρυθμού ανάπτυξης της παγκόσμιας οικονομίας, καθώς
και ορισμένες ενδείξεις για την εξέλιξη της εγχώριας οικονομικής
δραστηριότητας το τελευταίο τρίμηνο του 2000 και το πρώτο τρίμηνο του 2001,
οδηγούν στην εκτίμηση ότι ο ρυθμός ανόδου του ΑΕΠ στην Ελλάδα θα διατηρηθεί
μεν υψηλός, αλλά μάλλον θα είναι τελικά χαμηλότερος από ό,τι προβλέπει το
ελληνικό Πρόγραμμα Σταθερότητας και Ανάπτυξης (5%) και μπορεί να διαμορφωθεί
λίγο κάτω από 4,5%. Σύμφωνα με τις τελευταίες προβλέψεις διεθνών οργανισμών,
το ελληνικό ΑΕΠ θα αυξηθεί με ρυθμό μεταξύ 3,8% και 4,4%. Ταυτόχρονα,
εκτιμάται ότι η μείωση του ποσοστού ανεργίας που παρατηρήθηκε το δεύτερο
τρίμηνο του 2000 (τελευταία περίοδο για την οποία υπάρχουν στοιχεία) θα
συνεχιστεί εφέτος.

Η συνολική επίδραση βασικών προσδιοριστικών παραγόντων του πληθωρισμού στην
Ελλάδα εκτιμάται ότι θα είναι ευνοϊκή το 2001. Ο ετήσιος ρυθμός πληθωρισμού
προβλέπεται ότι βαθμιαία θα υποχωρήσει κάτω από 3% στη διάρκεια του τρέχοντος
έτους και το 2002 θα συγκλίνει προς επίπεδο συμβατό με τη σταθερότητα των
τιμών.

Η μεταβολή των νομισματικών συνθηκών, λόγω της μετάβασης στο καθεστώς της
ενιαίας νομισματικής πολιτικής, θα έχει επιπτώσεις στις τιμές. Το μέγεθος των
επιπτώσεων αυτών δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστεί με ακρίβεια, εκτιμάται
όμως ότι θα είναι μάλλον περιορισμένο.

Υπάρχουν όμως στοιχεία αβεβαιότητας. Η ύπαρξη αυτών των αβεβαιοτήτων καθώς και
η εξέλιξη του πυρήνα του πληθωρισμού κατά το πρώτο τρίμηνο του τρέχοντος έτους
επιβάλλουν επαγρύπνηση και ­ με δεδομένη την απώλεια των μέσων άσκησης εθνικής
νομισματικής πολιτικής ­ δημιουργούν ορισμένες υποχρεώσεις για την εθνική
οικονομική πολιτική και τους κοινωνικούς εταίρους. Οι κοινωνικοί εταίροι στην
Ελλάδα πρέπει να συντελούν στη διαμόρφωση μισθολογικών αυξήσεων και
τιμολογιακής πολιτικής που θα είναι συμβατές με τη σταθερότητα των τιμών, αλλά
και με τη διαφύλαξη και βελτίωση της ανταγωνιστικότητας. Παράλληλα, η συνεπής
άσκηση της δημοσιονομικής πολιτικής πρέπει να εξασφαλίσει σε κάθε περίπτωση
την επίτευξη των δημοσιονομικών στόχων και να συμβάλει με ευελιξία στη
συγκράτηση των πληθωριστικών πιέσεων από την πλευρά της ζήτησης και στην
αντιστάθμιση απρόβλεπτων πληθωριστικών πιέσεων από την πλευρά της προσφοράς.
Τέλος, οι κοινωνικοί εταίροι είναι αναγκαίο να συμπράξουν στην αύξηση της
προσαρμοστικότητας και την πιο αποτελεσματική λειτουργία της αγοράς εργασίας,
ενώ το κράτος πρέπει να επιταχύνει την εφαρμογή διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων
που θα αποβλέπουν στην άνοδο της παραγωγικότητας και την ενίσχυση του
ανταγωνισμού στην εγχώρια αγορά.

Μακροπρόθεσμοι στόχοι

Στην τρέχουσα δεκαετία, ο κύριος σκοπός της οικονομικής πολιτικής είναι η
επίτευξη σταθερά υψηλού ρυθμού οικονομικής ανάπτυξης, προκειμένου να
επιταχυνθεί η πραγματική σύγκλιση της ελληνικής οικονομίας προς την ευρωπαϊκή
και να μειωθεί το υψηλό ποσοστό ανεργίας. Η ταχύτερη οικονομική ανάπτυξη
πρέπει βεβαίως να επιδιωχθεί σε συνδυασμό με τη σταθερότητα των τιμών και την
ολοκλήρωση της δημοσιονομικής εξυγίανσης, διότι μόνο με αυτόν τον τρόπο θα
διασφαλιστεί η διατηρησιμότητα της αύξησης των πραγματικών εισοδημάτων.

Η πραγματική σύγκλιση της ελληνικής οικονομίας προς την ευρωπαϊκή σε ένα
εύλογο χρονικό διάστημα (όπως η δεκαετία, που υιοθετήθηκε στη Λισαβώνα για την
επίτευξη των αναπτυξιακών στόχων της Ένωσης) είναι ασφαλώς στόχος επιθυμητός,
αλλά ταυτόχρονα φιλόδοξος.

Το μέγεθος της προσπάθειας που πρέπει να καταβάλει η Ελλάδα προκειμένου να
επιτύχει την πραγματική σύγκλιση και την αύξηση της απασχόλησης προκύπτει
σαφέστερα από την απόσταση που τη χωρίζει από τους Ευρωπαίους εταίρους της,
καθώς και τις προβλεπόμενες εξελίξεις στην Ένωση. Πρώτον, το 2000 το κατά
κεφαλήν ΑΕΠ της Ελλάδος αντιστοιχούσε στα δύο τρίτα του μέσου όρου της
Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ το ποσοστό ανεργίας στην Ελλάδα υπερέβαινε σχεδόν κατά
τρεις εκατοστιαίες μονάδες εκείνο της Ένωσης. Δεύτερον, η χαμηλή
παραγωγικότητα και το υψηλό δημόσιο χρέος σε σχέση με το ΑΕΠ αποτελούν
παράγοντες που δυσχεραίνουν την πορεία σύγκλισης.

Προκλήσεις για την οικονομική πολιτική

Οι διαπιστώσεις αυτές δεν σημαίνουν ότι αμφισβητείται η δυνατότητα επίτευξης
της πραγματικής σύγκλισης και της πλήρους απασχόλησης στα επόμενα χρόνια.
Υπογραμμίζουν όμως το μέγεθος των προσπαθειών που πρέπει να καταβληθούν. Οι
προσπάθειες της οικονομικής πολιτικής και των κοινωνικών εταίρων πρέπει να
εστιαστούν στην εξασφάλιση δύο βασικών προϋποθέσεων για ταχύρρυθμη και
διατηρήσιμη ανάπτυξη στο έντονα ανταγωνιστικό περιβάλλον της Ενωμένης Ευρώπης
­ δηλαδή δύο «ενδιάμεσων στόχων», οι οποίοι είναι: πρώτον, η συνεχής αύξηση
της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας και, δεύτερον, η ολοκλήρωση της
διαδικασίας δημοσιονομικής εξυγίανσης.

Κυριότερος παράγοντας με σοβαρές μακροπρόθεσμες συνέπειες για τη δημοσιονομική
ισορροπία είναι το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, και ειδικότερα οι
συνδυασμένες επιπτώσεις της σημερινής του κατάστασης και των δυσμενών
δημογραφικών προοπτικών. Εάν τα βασικά χαρακτηριστικά, οι εσωτερικές
παράμετροι του ελληνικού ασφαλιστικού συστήματος, όπως είναι η σχέση και το
ύψος των εισφορών και των παροχών, τα όρια ηλικίας και ο οργανωτικός
κατακερματισμός, μείνουν αμετάβλητα, τότε επαυξάνεται το μέγεθος της
δημοσιονομικής επιβάρυνσης που θα προκύψει στο μέλλον εφόσον επαληθευθούν οι
προβολές για την ηλικιακή σύνθεση του πληθυσμού. Πέρα από τις εσωτερικές
παραμέτρους του ασφαλιστικού συστήματος, αυτό επηρεάζεται και από εξωτερικούς
παράγοντες, που προσδιορίζουν τη διαχρονική εξέλιξη του πληθυσμού, της
απασχόλησης και της παραγωγικότητας, και γενικότερα από τη μακροοικονομική και
τη διαρθρωτική πολιτική.

Στις προς διερεύνηση διεξόδους περιλαμβάνονται, όπως είναι φυσικό, η εφαρμογή
πολιτικών που ενθαρρύνουν την αύξηση του ποσοστού απασχόλησης και ευνοούν την
άνοδο της παραγωγικότητας. Επιπλέον, ο περιορισμός της εισφοροδιαφυγής θα
συντελέσει στην άμβλυνση του προβλήματος και πρέπει να αποτελέσει άμεση
προτεραιότητα. Παράλληλα όμως, η εξασφάλιση της βιωσιμότητας του ασφαλιστικού
συστήματος απαιτεί παρεμβάσεις στις εσωτερικές παραμέτρους του ισχύοντος
συστήματος καθώς και στους βασικούς «πυλώνες» ασφάλισης και στους τρόπους
αξιοποίησης των διαθεσίμων των Ταμείων.

Η τελική επιλογή των συγκεκριμένων παραμέτρων ή προτύπων για τη μεταρρύθμιση
του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης αποτελεί βεβαίως αρμοδιότητα της
πολιτείας, η οποία κατέθεσε ήδη τις αρχικές προτάσεις της και κάλεσε τους
κοινωνικούς και πολιτικούς φορείς να καταθέσουν τις δικές τους, ώστε να
προχωρήσει ο διάλογος στους επόμενους μήνες. Η Τράπεζα της Ελλάδος δεν είναι
αρμόδια να υποδείξει τρόπους επίλυσης του προβλήματος, αλλά έχει την υποχρέωση
να επισημάνει το μέγεθος και την ανάγκη έγκαιρης αντιμετώπισής του, ώστε να
διασφαλιστεί η δημοσιονομική ισορροπία μακροπρόθεσμα και να ενισχυθεί η
ανταγωνιστικότητα της οικονομίας.

Στην ουσιαστική βελτίωση της ανταγωνιστικότητας αναμένεται να οδηγήσουν η
συνεχής και σημαντική αύξηση των επιχειρηματικών επενδύσεων και των δημόσιων
επενδύσεων υποδομής τα τελευταία χρόνια, καθώς και η εν εξελίξει απελευθέρωση
των αγορών των τηλεπικοινωνιών και της ενέργειας (που έχει ήδη οδηγήσει στην
ταχεία ανάπτυξη του πρώτου τομέα και στην εκδήλωση ζωηρού επενδυτικού
ενδιαφέροντος για το δεύτερο). Το ίδιο αποτέλεσμα θα έχει και η προώθηση
θεσμικών ρυθμίσεων που θα διευκολύνουν την ίδρυση νέων επιχειρήσεων, θα
βελτιώσουν το νομικό καθεστώς που διέπει τις εξαγορές και τις συγχωνεύσεις
(καθιστώντας το απλούστερο και σαφέστερο) και θα ενθαρρύνουν την εισαγωγή
καινοτομιών και την ανάπτυξη της «κοινωνίας της πληροφορίας», ευνοώντας έτσι
την επιχειρηματικότητα. Οι παράγοντες αυτοί θα συμβάλουν και στην προσέλκυση
ξένων επενδύσεων, ιδίως μάλιστα εάν η αναμόρφωση του φορολογικού συστήματος
και η μεταρρύθμιση του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης τα καταστήσουν
περισσότερο ανταγωνιστικά και εάν οι αλλαγές στην εκπαίδευση οδηγήσουν σε
ποιοτική αναβάθμιση της προσφοράς εργασίας.

Αν και η σημαντική βελτίωση της ανταγωνιστικότητας θα συντελέσει αποφασιστικά
στην ταχύτερη άνοδο του ΑΕΠ και της απασχόλησης, η αντιμετώπιση του
προβλήματος της ανεργίας απαιτεί και πρόσθετες πολιτικές.

Η προοπτική της πραγματικής σύγκλισης είναι μια μακροπρόθεσμη προοπτική.
Ενδεικτικά αναφέρεται ότι, εάν το ΑΕΠ της Ευρωπαϊκής Ένωσης αυξάνεται σταθερά
με ετήσιο ρυθμό 3% και το ΑΕΠ της Ελλάδος με ρυθμό της τάξεως του 5%, τότε το
κατά κεφαλήν ΑΕΠ της Ελλάδος θα συγκλίνει με το αντίστοιχο της Ευρωπαϊκής
Ένωσης περίπου σε μία εικοσαετία. Προκειμένου να συντμηθεί ο χρόνος της
σύγκλισης, προφανώς απαιτείται η επίτευξη υψηλότερων ρυθμών ανάπτυξης. Αυτή
προϋποθέτει ότι θα προωθηθούν ταχύτατα διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις,
προκειμένου να αυξηθεί η παραγωγικότητα και η αποτελεσματικότητα της
λειτουργίας των αγορών, να αναβαθμιστεί το υλικό και το ανθρώπινο κεφάλαιο της
οικονομίας, να προχωρήσει ο εκσυγχρονισμός της δημόσιας διοίκησης και του
επιχειρηματικού τομέα και να προσελκυστούν ξένες επενδύσεις. Προϋποθέτει
επίσης ότι θα ολοκληρωθεί η διαδικασία δημοσιονομικής εξυγίανσης, η οποία
περιλαμβάνει και την έγκαιρη αντιμετώπιση του προβλήματος της κοινωνικής
ασφάλισης.