ΔΡΟΜΟΙ

Η χαιρεκακία…

… είναι μερικές φορές αναπόφευκτη. Ήμουν νιος και γέρασα, που λέει η
παροιμία ­ γεράσαμε και εμείς ακούγοντας θέλοντας και μη το γνωστό «τροπάρι»
για την υπεροχή της Ιαπωνίας και των Ηνωμένων Πολιτειών. Αυτές τις δύο χώρες
δύσκολα θα μπορούσε κανείς να τις φανταστεί διαφορετικές από τα γνωστά
στερεότυπα. Η μια μονοκόμματη και ιεραρχική, η άλλη ευέλικτη και αποκεντρωτική
μέχρις αηδίας. Η μια μάθαινε στα παιδιά της την υπακοή, η άλλη την
πρωτοβουλία. Η μια ήταν κρατιστική, η άλλη παράδεισος της ελεύθερης αγοράς.
Όμως, μολονότι τόσο διαφορετικές μεταξύ τους, και οι δυο αυτές χώρες ­ μας
έλεγαν ­ ήταν περισσότερο αποτελεσματικές, δυναμικές και προοδευτικές από εμάς
τους αρρωστημένους Ευρωπαίους, που κάθε τόσο χρειαζόμαστε τις ιδιαίτερες
φροντίδες των διεθνών οικονομικών οργανισμών.

Πού ήσουνα…

… νιότη που έλεγες πως θα γινόμουν άλλος, λέει μια άλλη παροιμία. Τώρα ο
Ιάπωνας υπουργός Οικονομικών λέει πως η χώρα του βρίσκεται στα πρόθυρα της
χρεοκοπίας. Από την άλλη μεριά, η Αμερική, όπως η Βρετανία της δεκαετίας του
1970 (τότε που την κυβερνούσαν οι Συντηρητικοί, επισημαίνει το περιοδικό «New
Statesman» γι’ αυτούς που είναι πολύ νέοι για να θυμούνται), δυσκολεύεται να
κρατήσει τα φώτα της αναμμένα, καθώς η Καλιφόρνια βυθίζεται στο σκοτάδι, το
οποίο αναμένεται να καταπιεί σύντομα τη Νέα Υόρκη και τις μεσοδυτικές
πολιτείες. Δόξα τω Θεώ, εμείς οι Ευρωπαίοι έχουμε τις «τρελές αγελάδες» και
τον αφθώδη πυρετό. Γιατί αν δεν τα είχαμε κι αυτά, θα κοντεύαμε να πιστέψουμε
πως όλα πάνε μια χαρά σε αυτήν εδώ τη γηραιά ήπειρο, παρά τα χρονάκια που
κουβαλάει στην πλάτη της.

Ο δρόμος…

… που δείχνει να τραβάει η Αμερική είναι μάλλον κατηφορικός, αν πιστέψουμε
τον Ουίλιαμ Κίγκαν της «Observer». Και φαίνεται να δίνει έναν λόγο παραπάνω
στην Ευρωπαϊκή Ένωση για να μην εγκαταλείψει το κοινωνικό μοντέλο της. Η
προϊούσα διάβρωση του αμερικανικού οικονομικού θαύματος ξανανοίγει τη συζήτηση
για το αγγλοσαξονικό καπιταλιστικό μοντέλο (και ας μην ξεχνάμε εδώ πως η
Σαξονία συμβαίνει να βρίσκεται στη Γερμανία). Είναι ο οικονομικός κύκλος,
ανόητε! μας λένε. Αυτό ακριβώς λέμε και εμείς. Οι αλαζόνες που πίστευαν πως η
Αμερική είχε καταργήσει τον οικονομικό κύκλο (5-10 χρόνια συνεχούς ανάπτυξης),
τώρα τον βλέπουν να επιστρέφει για να πάρει την εκδίκησή του. Η εκδίκηση θα
είναι χειρότερη αν διαπιστώσουμε ξαφνικά πως δεν πρόκειται απλώς για έναν
κλασικό οικονομικό κύκλο αλλά για έναν κύκλο Κοντράτιεφ (ο Σοβιετικός
οικονομολόγος «έβλεπε» αλλεπάλληλους κύκλους 50 ετών καπιταλιστικής ανάπτυξης
ή ύφεσης: 1850-1900 ανάπτυξη, 1990-1950 ύφεση, 1950-2000 ανάπτυξη). Την άποψη
πως μπαίνουμε σε φάση 50 χρόνων κρίσης του καπιταλιστικού συστήματος
υποστηρίζει σήμερα ο Αμερικανός κοινωνιολόγος Βαλερστάιν.

Οι αγορές…

… αρχίζουν σιγά-σιγά να συνειδητοποιούν πως το αμερικανικό οικονομικό θαύμα
χτίστηκε πάνω σε αφόρητες ανισορροπίες ­ μείωση αποταμίευσης, γιγάντιο
έλλειμμα, «πανύψηλο» χρηματιστήριο ­ που μοιραία κάποτε θα έπρεπε να
αποκατασταθούν. Άγνωστο πότε. Όμως, η ιστορία δείχνει πως όσο πιο ουρανομήκης
είναι μια άνοδος, τόσο πιο οδυνηρή η πτώση.