ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η κρίση στο Χρηματιστήριο

Δύο μήνες, σχεδόν, μετά την κρίση του Χρηματιστηρίου μπορούμε να
ερευνήσουμε κάποιες βαθύτερες παρενέργειες που προκάλεσε αυτό το φαινόμενο.
Όλοι μιλούμε λοιπόν για τους εγκλωβισμένους πολίτες που έχασαν την περιουσία
τους επειδή παρασύρθηκαν από τις φρούδες προσδοκίες που εκκόλαψε ο υπουργός
των Οικονομικών και κάποιοι μεγαλομέτοχοι εταιρειών.

Ας υποθέσουμε, λοιπόν, ότι υπάρχουν πράγματι τέτοιες πολιτικές ευθύνες (που
αναμφίβολα υπάρχουν). Ωστόσο, ανεξάρτητα από αυτό, το κρίσιμο ερώτημα δεν
είναι «γιατί το Χρηματιστήριο κατέρρευσε», αλλά «πώς μπόρεσαν κατ’ αρχήν οι
τιμές να φτάσουν σε τέτοια αστήριχτα επίπεδα». Αν αποδεχθεί κανείς αυτή τη
συλλογιστική τότε το πρόβλημα ήταν απλό: πότε δηλαδή θα καταρρεύσει η αγορά κι
αν η πτώση της θα είναι βραδεία ή ταχεία.

Επομένως, το μεγάλο αίνιγμα είναι το εξής: Πώς είναι δυνατόν μορφωμένοι και
ευφυείς άνθρωποι να μη βλέπουν ότι οι αξίες είναι υπερτιμημένες ή πολύ
περισσότερο να αγοράζουν μετοχές εισηγμένων εταιρειών που είχαν αποδεδειγμένα
ζημιές; Μια πρόσφατη έρευνα του Πάντειου Πανεπιστημίου αναφέρει τις
εκπληκτικές περιπτώσεις τέτοιων εταιρειών (έτσι, η εταιρεία Θεσσαλική είχε
ζημιές 140.000.000, κέρδη 117.000.000 και ανεξήγητη άνοδο της μετοχής της κατά
808%!).

Πώς εξηγείται λοιπόν αυτό το φαινόμενο; Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά ο L.
Thurow «the answer is found in greed», δηλαδή η απάντηση βρίσκεται στην
απληστία. Οι «παραπλανημένοι» πολίτες γνώριζαν (ή πιθανολογούσαν τουλάχιστον)
τι επρόκειτο να συμβεί αλλά δεν μπορούσαν να αντισταθούν. Τι εννοώ; Όταν οι
τιμές ανεβαίνουν δημιουργώντας μια χρηματιστηριακή σαπουνόφουσκα (financial
bubble) όλοι γνωρίζουν ότι μπορούν να βγάλουν πολλά χρήματα, παρ’ ότι
αντιλαμβάνονται ταυτόχρονα πως οι τιμές είναι πολύ υψηλές κι ότι τελικά θα
πέσουν. Όλοι πιστεύουν ότι είναι αρκετά έξυπνοι για να αποσυρθούν πριν έλθει
το τέλος. Κάποιοι αποσύρονται έγκαιρα, αλλά οι περισσότεροι δεν το κάνουν.
Όταν το τέλος φαίνεται καθαρά, όλοι τρέχουν να πουλήσουν και οι τιμές πέφτουν,
πριν προλάβει ο οποιοσδήποτε να αποσυρθεί.

Ας μη «χαϊδεύουμε», λοιπόν, τους μικροεπενδυτές, γιατί δεν ερευνούν για να
μάθουν τις πραγματικές αξίες που υποκρύπτονται πίσω από τους χρηματιστηριακούς
τίτλους. Έχουν δυστυχώς την heard mentality, δηλαδή την αγελαία νοοτροπία των
κερδοσκόπων.

Βέβαια, οι συμπεριφορές αυτές μπορούν, εν μέρει τουλάχιστον, να ερμηνευτούν
για κάποια κοινωνικά στρώματα, αν λάβει κανείς υπόψη του ότι το ποσοστό της
φτώχειας αγγίζει στη χώρα μας το 22%. Όμως, το πιο επικίνδυνο φαινόμενο αφορά,
κατά τη γνώμη μου, τη διαμόρφωση μιας ιδιόμορφης κουλτούρας για τη ζωή. Τι
εννοώ; Κατά τη διάρκεια της «φούσκας» πολλοί μορφωμένοι άνθρωποι εγκατέλειπαν
τις δουλειές τους και σαν τους «γιάπηδες» έτρεχαν μ’ ένα κομπιουτεράκι στα
κέντρα των χρηματιστηριακών συναλλαγών. Ακόμα και σήμερα μερικοί σαν
φεουδάρχες γαιοκτήμονες απολαμβάνουν απλώς τα κέρδη που αποκόμισαν χωρίς να
εργάζονται.

Το φαινόμενο αυτό υποδηλώνει εναργώς τη διάβρωση της ηθικής της εργασίας. Μέσα
σε μια νύχτα κονιορτοποιήθηκε κυριολεκτικά μια κοσμοαντίληψη αιώνων, δηλαδή
ότι η εργασία διαμορφώνει το ανθρώπινο είναι. Μάλιστα, στην Ιαπωνία, οι
αμόρφωτοι κερδοσκόποι της «φούσκας» του 1987 έγιναν επιπλέον και συλλέκτες
έργων τέχνης. Έτσι, τα «Ηλιοτρόπια» του Βαν Γκογκ πουλήθηκαν 40.000.000
δολάρια.

Ας μην προσεγγίζουμε λοιπόν επιφανειακά τα πράγματα, γιατί οι παρενέργειες της
χρηματιστηριακής κρίσης είναι πολύ βαθύτερες. Ίσως, τελικά, ο Κ. Μαρξ να είχε
κάποιο δίκαιο όταν έλεγε ότι το Χρηματιστήριο είναι η μεγαλύτερη πόρνη του
συστήματος.

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής του Αριστοτελείου
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.