Κράτος εν κράτει

Ο ρόλος των στρατιωτικών στην τουρκική πολιτική δεν είναι μια χθεσινή ιστορία.
Στους έξι αιώνες που διήρκεσε η Οθωμανική Αυτοκρατορία, πέντε σουλτάνοι και 43
μεγάλοι βεζίρηδες εκτελέστηκαν στη διάρκεια στρατιωτικών εξεγέρσεων. Ο ρυθμός
μόλις που επιβραδύνθηκε με την εγκαθίδρυση της δημοκρατίας, το 1923. Το 1960,
ο πρωθυπουργός Αντνάν Μεντερές απαγχονίστηκε, αφού ανατράπηκε από τον στρατό.
Από το 1971, χρονιά μιας άλλης στρατιωτικής επέμβασης, δεν γίνονται πλέον
εκτελέσεις. Έτσι, στο πραξικόπημα του 1980 οι πολιτικοί απλώς φυλακίστηκαν.

Η επιστροφή στην πολιτική διακυβέρνηση έγινε πολύ σταδιακά. Η ανάδειξη του
Τουργκούτ Οζάλ ως πρωθυπουργού, το 1983, και μετά ως προέδρου, το 1989,
επιτάχυνε την πορεία αυτή. Η φιλελευθεροποίηση του καθεστώτος ήταν οικονομική,
αλλά και πολιτική· για παράδειγμα, το 1991 επιτράπηκε η χρήση της κουρδικής
γλώσσας. Αλλά οι στρατηγοί επέστρεψαν το 1993 στο πολιτικό προσκήνιο. Μετά τον
θάνατο του Οζάλ, οι βουλευτές έχασαν πλήρως τον έλεγχο του «κουρδικού
ζητήματος», τον χειρισμό του οποίου ανέλαβε αποκλειστικά ο στρατός. Σύμφωνα με
μια κοινοβουλευτική έκθεση, 3.500 κουρδικά χωριά πυρπολήθηκαν και οι κάτοικοί
τους εκτοπίστηκαν. Από τους περίπου 30.000 νεκρούς της σύγκρουσης, για
περισσότερους από τα δύο τρίτα ευθύνονται οι τουρκικές ένοπλες δυνάμεις.
«Ήμασταν σκληροί», παραδέχεται μιλώντας στο γαλλικό περιοδικό «Λε Πουέν» ο
απόστρατος στρατηγός Ντογκάν Γκιουρές, βουλευτής σήμερα του δεξιού Κόμματος
του Ορθού Δρόμου (DYP). «Αλλά ήταν ο μοναδικός τρόπος για να μη διαιωνιστεί η
τρομοκρατία, όπως έγινε στην Ισπανία με την ΕΤΑ ή στη Βρετανία με τον IRA».

Από το 1995 και μετά, η απειλή από το ΡΚΚ θεωρήθηκε ότι είναι ελεγχόμενη και
το γενικό επιτελείο άρχισε την επίθεση εναντίον ενός άλλου «δράκου», του
ισλαμικού φονταμενταλισμού. Έτσι η κυβέρνηση του ισλαμιστή Νετζμετίν Ερμπακάν
υποχρεώθηκε να παραιτηθεί το 1997, έπειτα από μια εκστρατεία εις βάρος της
ενορχηστρωμένη από τον στρατό. Ήταν ένα «μεταμοντέρνο» πραξικόπημα, εξήγησε ο
Τύπος, ο οποίος βάφτισε την εξέλιξη «διαδικασία της 28ης Φεβρουαρίου». Η
ημερομηνία αφορά την περίφημη συνεδρίαση του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας, στη
διάρκεια της οποίας οι στρατιωτικοί επέβαλαν καμιά εικοσαριά μέτρα κατά των
ισλαμιστών σε μια κυβέρνηση στην οποία κυριαρχούσαν… οι ισλαμιστές. Αλλά ο
πολιτικός ρόλος των στρατιωτικών δεν περιορίζεται στις κεκλεισμένων των θυρών
συνεδριάσεις του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας. Ο αρχηγός του Γενικού
Επιτελείου είναι τρίτος στην κρατική ιεραρχία. Πανταχού παρόντες στην πολιτική
ζωή, οι στρατιωτικοί είναι εξίσου παρόντες στη διπλωματία και την οικονομία.
Για παράδειγμα, οι στρατιωτικοί ήταν αυτοί που οργάνωσαν την έστω και εφήμερη
προσέγγιση με την Ελλάδα, στο πλαίσιο της οποίας τρία ελληνικά μαχητικά F-16
Falcon προσγειώθηκαν στο Μπαλικεσίρ για να συμμετάσχουν σε κοινές ασκήσεις με
τον τουρκικό στρατό, υπό την αιγίδα του ΝΑΤΟ. «Επί έναν χρόνο προετοιμάζαμε
αυτήν την προσγείωση», λέει με ενθουσιασμό στο γαλλικό «Λε Πουέν» ένας
σμήναρχος στην Άγκυρα. Αλλά η πιο θεαματική διπλωματική πρωτοβουλία που
ανέλαβε ο στρατός παραμένει η στρατιωτική συμφωνία, η οποία υπογράφηκε το 1996
με το Ισραήλ. Η ειρωνεία είναι ότι το κείμενό της είχε μονογράψει ένας
ισλαμιστής, ο τότε πρωθυπουργός Ερμπακάν.

Στην οικονομία και τη βιομηχανία

Στην παρέλαση. Τούρκοι στρατιώτες σε εορταστική εκδήλωση

Η ισχύς του τουρκικού στρατού μεταφράζεται και σε οικονομικούς όρους. Είναι
κατ’ αρχάς το κόστος των επιχειρήσεων που διεξάγει εναντίον του ΡΚΚ εδώ και 16
χρόνια: 28 έως 70 δισ. δραχμές. Είναι ύστερα ο προϋπολογισμός για τον
εξοπλισμό του: 53 δισ. δραχμές για 1.000 άρματα μάχης τρίτης γενιάς, 145
επιθετικά ελικόπτερα, κατασκοπευτικούς δορυφόρους, αερομεταφερόμενα μέσα
ελέγχου και έγκαιρης προειδοποίησης (αεροπλάνα Awacs)… Για το 1999, το ΝΑΤΟ
εκτιμά ότι η Τουρκία δαπάνησε το 5,7% του ΑΕΠ της για την άμυνα, πολύ
περισσότερο από τα περισσότερα άλλα μέλη της Συμμαχίας. Από το 1996 έως το
2000, ο αμυντικός προϋπολογισμός της διπλασιάστηκε, από 1,3 τρισ. σε 2,5 τρισ.
δραχμές.

Οι στρατιωτικοί έχουν επίσης ισχυρή παρουσία στον βιομηχανικό ιστό της χώρας.
Πρώτα μέσω του Ιδρύματος για την Ενίσχυση των Ενόπλων Δυνάμεων (TSKGV), ο
ρόλος του οποίου είναι να οικοδομήσει μια καθαρά τουρκική αμυντική βιομηχανία.
Σήμερα, το 21% των αναγκών του στρατού παράγεται εντοπίως από επιχειρήσεις,
των οποίων η TSKGV έχει συχνά την πλειοψηφία. Αλλά η μεγάλη πρωτοτυπία του
τουρκικού στρατού είναι ο «ιδιωτικός» όμιλος Oyak, ο οποίος απασχολεί περίπου
30.000 ανθρώπους. Ο Oyak είναι το… συνταξιοδοτικό ταμείο των αξιωματικών και
ο τρίτος βιομηχανικός όμιλος της χώρας, οι δραστηριότητες του οποίου καλύπτουν
πολλούς τομείς. Είναι παρών στην αυτοκινητοβιομηχανία, χάρη στη συμμαχία του
με τη Renault, στο πετρέλαιο σε συνεργασία με την Elf, στις ασφάλειες σε
συνεργασία με την Axa, καθώς και στους τομείς των κατασκευών, της χημικής
βιομηχανίας, του τουρισμού και των τραπεζών.

Η Άγκυρα διαθέτει έναν περίπλοκο και αποτελεσματικό στρατιωτικο-βιομηχανικό
μηχανισμό, στην υπηρεσία ενός ισχυρού στρατού, ο οποίος δεν παύει να ενισχύεται.