ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Εγκληματολόγοι με (ανα)στολή;

Αν δεχθούμε ως αξίωμα ότι «η δικαιοσύνη δεν σταματά στην πόρτα της
φυλακής», τότε ο μεν δικαστής/εισαγγελέας ενσαρκώνει τον φρουρό της
νομιμότητας, ο κοινωνικός λειτουργός τον συνδετικό κρίκο με τον κοινοτικό
(οικογενειακό, επαγγελματικό) περίγυρο και ο εγκληματολόγος τον εγγυητή της
τήρησης του ουσιαστικού περιεχομένου της «μεταχείρισης» και της «κοινωνικής
επανένταξης» με ταυτόχρονο σεβασμό όλων των δικαιωμάτων του ανθρώπου.

Δεν κρύβω. Προστατεύω

Ronald Munson, Fan Mail

Η παρέμβαση υπέρ των δικαιωμάτων του ανθρώπου – εγκληματία μέσα στις δομές και
στα κέντρα λήψης απόφασης για την τύχη του, είναι παρέμβαση εξίσου σημαντική
με την ανάλυση των παραγόντων της εγκληματογένεσης.

Ο κρατούμενος – εγκληματίας δεν είναι ένα «παιχνίδι» στα χέρια του κράτους. Η
Μικροεγκληματολογία δεν μπορεί να προβάλλεται ως το άλλοθι της
Μακροεγκληματολογίας.

Αφού είναι δύσκολο (ή και επικίνδυνο) να θέλουμε ν’ αλλάξουμε το «μέσα» του
ανθρώπου, ίσως θα ήταν προτιμότερο να παρεμβαίνουμε για να βλετιώνουμε τις
συνθήκες μέσα στις οποίες εκκολάπτεται το έγκλημα.

Στοιχείο της κρίσης της αντεγκληματικής πολιτικής είναι το σωφρονιστικό
σύστημα και η σωφρονιστική πολιτική.

Υπάρχει μια διάσταση ανάμεσα στο εκσυγχρονιστικό ιδεώδες και την αναχρονιστική
πρακτική μέσα στις φυλακές.

Ως ενδιάμεσος στη διαχείριση της στέρησης της ελευθερίας και στην τάξη, δηλαδή
ενδιάμεσος στους αρχηγούς των κρατουμένων και στους αρχηγούς των φυλάκων,
επιχειρεί ν’ αναλάβει δράση ο εγκληματολόγος για να μετατρέψει τον άβουλο ή
στερημένο δικαιωμάτων κατάδικο σε acteur social. Ο εγκληματολόγος δεν είναι
ούτε ο πανίσχρος μύστης μιας υπερ-επιστήμης ούτε ο θεραπευτής των ψυχών. Ο
ρόλος του συνίσταται στο να συνομιλεί με τους εγκληματίες και το κοινό, να
φωτίζει τα προβλήματα και να παρεμβαίνει χωρίς να ανάγει τον πρακτικό έλεγχο
της εγκληματικότητας σε πανάκεια και να ξεχνάει τα γενεσιουργά αίτια. Ο
εγκληματολόγος δεν πρέπει να βλέπει τον εγκληματία ως τον «άλλο» (ο οποίος
διαφοροποιήθηκε με την πράξη του), αλλά ως τον «όμοιο» (ο οποίος βίωσε μια
κατάσταση διαφορετικά) και να επιχειρεί να διεισδύσει σ’ αυτό το «πλαίσιο
αναφοράς του» για να βρει την πραγματική του σημασία. Ακόμα κι αν ο
εγκληματολόγος δεν κατορθώνει να περιγράφει «πώς έχουν τα πράγματα», είναι ο
μόνος αρμόδιος για να πιστοποιήσει «πώς δεν έχουν τα πράγματα». Ευαίσθητος σε
θέματα κοινωνικού ελέγχου ο εγκληματολόγος μπορεί να εγκαθιδρύσει διαύλους
επικοινωνίας ανάμεσα στο κράτος, τη Δικαιοσύνη και την κοινωνία, δίνοντας στη
φυλακή μια καλύτερη εικόνα του πολιτισμού μας. Βέβαια τα ερωτήματα είναι πολλά
και κρίσιμα: Ο εγκληματολόγος ως παρεμβαίνων διατηρεί την ουδετερότητά του
(συναινετικό μοντέλο) ή παίρνει θέση (συγκρουσιακό μοντέλο); Ηθικολογεί ή
πολιτικολογεί; Έχει τελικό σκοπό; Είναι εγγυητής δικαιωμάτων ή μεσάζων
αναμόρφωσης και επανακοινωνικοποίησης, μέρος της κοινωνικής αρωγής προς τους
κρατουμένους; Ή μήπως είναι αυτός που ενσαρκώνει την κοινωνική ρύθμιση του
εγκλήματος (και του εγκληματία) μέσα κι έξω από το σωφρονιστικό σύστημα,
διαχειριζόμενος το δικαιικό, το εγκληματολογικό και κοινωνιολογικό Know How
διευκολύνοντας τον κρατούμενο να βρει την κοινωνική του ιδιότητα και τον
κοινωνικό του ρόλο, χωρίς να απολέσει «πρόσωπο ή δικαιώματα»; Οι
εγκληματολόγοι δεν μπορούν ν’ αλλάξουν ­ μέσω της επιστημονικής τους δράσης ­
την κοινωνία. Είναι όμως ικανοί να συμβάλλουν στην αλλαγή των αντιλήψεων της
κοινωνίας για το έγκλημα και τον εγκληματία, αποστιγματίζοντας και
αποτρέποντας την επαναφορά των ανώνυμων κατάδικων που θα φέρουν απλώς έναν
κωδικό αριθμό (αυτήν τη φορά καταχωρημένο σε ηλεκτρονικό υπολογιστή). Και
είναι επίσης ικανοί να δώσουν στον ρόλο του mediateur των φυλακών ένα
περιεχόμενο ειδικής πρόληψης, με την έννοια της λήψης μέτρων για την αποφυγή
εγκλημάτων που απορρέουν από την «κατάσταση» στην οποία βρίσκεται ο
κρατούμενος. Ποτέ όμως δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο εγκληματολόγος για να
δράσει χρειάζεται δημοκρατία και ελευθερία. Ό,τι τούτο κι αν σημαίνει σ’ ένα
ανελεύθερο πλαίσιο και πανοπτικό σύστημα όπως είναι οι φυλακές μας όπου ζουν
(ή έστω προσπαθούν να επιβιώσουν) οι φυλακισμένοι μας.

ΥΓ: Αναρωτιέμαι μήπως ο εγκληματολόγος είναι τελικά και ο μόνος (εναπομείνας)
αρμόδιος για να εντοπίσει την υπόγεια σχέση που συνδέει τον εγκληματικό
(υπό)κοσμο με μέρος του πολιτικού (υπέρ)κοσμου.

Ο Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και ΜΜΕ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.