ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Έλλειμμα νομιμότητας

Το ένα στρατόπεδο έχει αυξημένη εξουσία, αλλά μειωμένη νομιμότητα. Με το
άλλο στρατόπεδο συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Ποιος θα νικήσει;

Πόρτο Αλέγκρε. Πιασμένοι χέρι χέρι, οι σύνεδροι αποχαιρετούν τραγουδώντας το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ

Ο Γερμανός κοινωνιολόγος Ούλριχ Μπεκ χρησιμοποιεί μια ενδιαφέρουσα παρομοίωση
για να περιγράψει τις νέες συνθήκες λειτουργίας της παγκόσμιας οικονομίας.
Είναι σαν να βγήκαν καινούργιοι κανόνες για το σκάκι, γράφει στην Ελ
Παΐς. Χάρις στην κινητικότητα των τεχνολογιών της πληροφόρησης, το πιόνι
(η οικονομία) μετατράπηκε ξαφνικά σε αξιωματικό, με αποτέλεσμα να μπορεί να
επιτεθεί εναντίον του βασιλιά (του κράτους) και να κάνει ρουά ματ. Για τον
σκοπό αυτό χρησιμοποιεί το αποτελεσματικότερο μέσο που έχει στη διάθεσή της:
τις επενδύσεις. Το μέσο καταναγκασμού δεν είναι πλέον η απειλή της εισβολής,
αλλά η αποχή από τις επενδύσεις. Με τον τρόπο αυτό, οι πολυεθνικές
επιχειρήσεις μετατρέπονται σε «οιονεί κράτη». Και λαμβάνουν οιονεί πολιτικές
αποφάσεις, ανεξάρτητα από τη θέληση των κρατών. Αν ένας κρατικός θεσμός
προσπαθήσει, για παράδειγμα, να απαγορεύσει τα πειράματα μιας επιχείρησης στον
τομέα της γενετικής, εκείνη αναζητεί έναν πιο φιλόξενο τόπο.

Οι παράγοντες της διεθνούς οικονομίας υιοθετούν έτσι πολιτικές αποφάσεις χωρίς
μια πολιτικο-δημοκρατική νομιμότητα. Αυτό το χρόνιο έλλειμμα νομιμότητας
καθιστά όμως εξαιρετικά εύθραυστες τις διεθνείς αγορές, αφού ακόμα και οι
μεγάλες επιχειρήσεις υπόκεινται σε σχέσεις εξάρτησης. Όσο περισσότερο
απελευθερώνονται από τους ψηφοφόρους και τους κρατικούς θεσμούς, τόσο
περισσότερο εξαρτώνται από τους καταναλωτές, τους πελάτες και τις αγορές. Η
αξιοπιστία αποκτά κρίσιμη σημασία. Όταν αμφισβητείται ­ όπως συμβαίνει αυτόν
τον καιρό με τη βιομηχανία διατροφής ­ κινδυνεύουν με κατάρρευση ολόκληρες
αγορές.

Η αξιοπιστία και η εντιμότητα αποτελούν συνεπώς την αχίλλειο πτέρνα των
επιχειρήσεων. Και το δυνατό σημείο των κοινωνικών κινημάτων, είτε έχουν στόχο
την προστασία του περιβάλλοντος είτε την καταπολέμηση της φτώχειας. Σ’ έναν
κόσμο που ψεύδεται συστηματικά, το μόνο εργαλείο εξουσίας που διαθέτουν τα
κινήματα αυτά είναι η ικανότητα να παρέχουν έγκυρη πληροφόρηση.

Ναι, αλλά ποιος θα νικήσει; Ο Μπεκ αποτολμά μια πρόβλεψη. Βραχυπρόθεσμα,
μπορεί να θριαμβεύσουν οι δυνάμεις του προστατευτισμού: ένα ανομοιογενές κράμα
από εθνικιστές, αντικαπιταλιστές, ακόμη και μερικά ξενόφοβα κινήματα.
Μακροπρόθεσμα, όμως, το πιθανότερο είναι ότι θα επικρατήσει μια παράδοξη
συμμαχία ανάμεσα στους «χαμένους» της παγκοσμιοποίησης (συνδικάτα, οικολόγοι,
δημοκράτες) και τους «κερδισμένους» της παγκοσμιοποίησης (επιχειρήσεις,
χρηματαγορές, Παγκόσμια Τράπεζα, Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου). Και αυτό,
επειδή και τα δύο στρατόπεδα θα αναγκαστούν, αργά ή γρήγορα, να αναγνωρίσουν
ότι είναι προς το συμφέρον τους να υιοθετηθεί ένα υπερεθνικό σύστημα ελέγχου.
Οι πρώτοι επεδίωκαν ανέκαθεν μια μορφή διεθνούς δικαίου. Οι δεύτεροι αρχίζουν
να συνειδητοποιούν ότι για να θριαμβεύσουν στο οικονομικό πεδίο έχουν ανάγκη
από κάποιες συνθήκες που εγγυώνται τόσο στους ίδιους όσο και στους υπολοίπους
μια ελάχιστη νομική, πολιτική, κοινωνική, άρα και οικονομική ασφάλεια.

Οι κάθε είδους εξτρεμιστές ας συγκρατηθούν: ο νέος πολιτικός κόσμος δεν θα
προκύψει από σύγκρουση. Αλλά από τη διεύρυνση του κοινωνικο-δημοκρατικού
κρατικού συμβιβασμού που χαρακτήριζε την πρώτη φάση του εθνικού καπιταλισμού.