6 περιοχές θα «μιλήσουν» για τους σεισμούς

Τα μυστικά των σεισμών αναζητούν σε έξι περιοχές της Ελλάδας οι
επιστήμονες. Δύο σημεία του ελληνικού τόξου (εκεί, στα όρια της Αφρικανικής
Πλάκας που όλοι περιμένουν να δουν πώς θα αντιδράσει στη σεισμική
δραστηριότητα στην Τουρκία), το ρήγμα του Ωρωπού, αυτό της Αταλάντης, εκείνο
του Κορινθιακού και τα μικρά ρήγματα της Αττικής (όπως αυτό της Πάρνηθας) ή
κάποια άλλα στον Σαρωνικό και τον Ευβοϊκό Κόλπο, βρίσκονται στο επίκεντρο
ερευνών του Τμήματος Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Έξι σημεία (τα τέσσερα κοντά στην Αττική και δύο πάνω στην ελληνική τάφρο και
στο τόξο του Αιγαίου, στα όρια της Αφρικανικής Πλάκας) θα δώσουν απαντήσεις
στο πώς ένας σεισμός παρόμοιας έντασης άλλοτε είναι καταστροφικός και άλλοτε
όχι. Οι επιστήμονες εξετάζουν πέντε πιθανά σενάρια σεισμών, σε ρήγματα που
είχαν σεισμική δραστηριότητα κατά το παρελθόν, προκειμένου να δουν πώς το
έδαφος και οι ιδιομορφίες της κάθε περιοχής μπορούν να μεγεθύνουν ή να
αμβλύνουν τις επιπτώσεις ενός πιθανού σεισμού. Στο μεταξύ, οι δύο πρόσφατοι
μικροί σεισμοί στην Τουρκία ανανεώνουν το επιστημονικό ενδιαφέρον σχετικά με
το πώς θα αντιδράσει η Αφρικανική Πλάκα στη σεισμική δραστηριότητα του
ρήγματος της Βόρειας Ανατολίας.

Η έρευνα γίνεται με επικεφαλής τον κ. Δημήτρη Παπανικολάου, καθηγητή Γεωλογίας
στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και σήμερα γενικό γραμματέα Πολιτικής Προστασίας, και
τον κ. Ευθύμιο Λέκκα, επίσης καθηγητή στο ίδιο Τμήμα του Πανεπιστημίου. Στόχο
έχει να επιβεβαιώσει μια υπόθεση που αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη ισχύ μετά
τον μεγάλο σεισμό του 1999 στην Αθήνα, τους καταστροφικούς σεισμούς στην
Τουρκία και τον πρόσφατο φονικό σεισμό στο Ελ Σαλβαδόρ: πως δηλαδή η
σοβαρότητα των ζημιών που προκαλεί μια σεισμική δόνηση δεν εξαρτάται μόνο από
το μέγεθός της, αλλά και από το έδαφος, τα πετρώματα και, γενικότερα, τη
μορφολογία και τη γεωλογική ιστορία της συγκεκριμένης περιοχής.

Πιθανά σενάρια

Μελετώντας τα πέντε πιθανά σεισμικά σενάρια για την Αττική και γνωρίζοντας τα
χαρακτηριστικά της περιοχής όπου εντοπίζουν ­ υποθετικά ­ μια σεισμική εστία,
οι επιστήμονες μπορούν να προσομοιώσουν την εξέλιξη ενός φαινομένου και να
προσδιορίσουν τι ζημιές θα προκαλέσει και σε ποιες ακριβώς περιοχές, ανάλογα
με τα χαρακτηριστικά του εδάφους και των πετρωμάτων της κάθε περιοχής
(μικροζωνικές μελέτες ονομάζονται αυτές που ακολουθούν τη συγκεκριμένη
λογική). Οι έρευνες, τα πειράματα και οι μελέτες, που γίνονται με στόχο να
βοηθήσουν τους ειδικούς να καταλάβουν τη σεισμικότητα της Αττικής και έχουν
ενταθεί μετά τον μεγάλο σεισμό της 9ης Σεπτεμβρίου του 1999, έχουν κερδίσει
πολλά από τη διεθνή εμπειρία.

Μια πληροφορία που μπορεί να μοιάζει ασήμαντη, όπως για παράδειγμα η ηλικία ή
η σύνθεση των πετρωμάτων μιας περιοχής, είναι εξαιρετικά πιθανό να
προσδιορίσει το πώς θα αντιδράσει το έδαφος σε έναν σεισμό, να καθορίσει τις
ζημιές και τις καταστροφές που θα προκαλέσει η δόνηση. «Ο πρόσφατος σεισμός
στο Ελ Σαλβαδόρ απέδειξε τον κυρίαρχο ρόλο του εδάφους και πως η ένταση της
σεισμικής δόνησης δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με την καταστροφή. Το 90% των
καταστροφών στην Κεντρική Αμερική οφείλετο στη μορφολογία του εδάφους»,
τονίζει ο κ. Λέκκας.

Οι επιπτώσεις

Κι όπως επισημαίνουν τόσο ο κ. Λέκκας όσο και ο κ. Παπανικολάου, οι επιπτώσεις
ενός σεισμού σχετίζονται άμεσα με το τοπογραφικό ανάγλυφο μιας περιοχής, με
την ορυκτολογική σύνθεση, τις γεωτεχνικές ιδιότητες, τις δομές των πετρωμάτων,
την ηλικία τους ­ με όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά δηλαδή που μπορούν να
επηρεάσουν τη διάδοση των σεισμικών κυμάτων, που καθορίζουν τελικά αν η ένταση
του σεισμού και η εδαφική κίνηση θα αποσβεσθούν ή θα ενισχυθούν.

Συγκεκριμένα, για την περιοχή της Αθήνας, τα υπάρχοντα ρήγματα και η ιστορική
συχνότητα με την οποία δίνουν σεισμικές δονήσεις, προδιαγράφουν πέντε βασικά
σεισμικά σενάρια. “Για κάθε ένα από τα ρήγματα αναμένονται διαφορετικές
εντάσεις σεισμικών δονήσεων και όχι κατ’ ανάγκην ομοιόμορφη αυξομοίωσή στις
εδαφικές ζώνες”, σημειώνει ο κ. Παπανικολάου, σε επιστημονικό του άρθρο που
έχει δημοσιεύσει στο περιοδικό “Ρεύματα”. Πάνω στους χάρτες τους
εμπλουτισμένους με όλες τις πληροφορίες που χρειάζεται ένας σεισμολόγος και
ένας γεωλόγος, μπορεί κανείς να προβλέψει την εξέλιξη ενός σεισμού και τις
καταστροφές που θα προκαλέσει στις περιοχές που βρίσκονται γύρω από το ρήγμα.

Έτσι, για παράδειγμα, στο σενάριο που θέλει έναν παρόμοιο σεισμό με εκείνον
του 1981 στην περιοχή δυτικά της Κορίνθου και του Λουτρακίου, ο λεπτομερής
χάρτης της Αθήνας με τις γεωλογικές ορυκτολογικές πληροφορίες θα απαντούσε σε
πολύ κρίσιμα ερωτήματα για την προστασία των κατοίκων και τον αντισεισμικό
σχεδιασμό. Θα μπορούσε δηλαδή να προσδιορίσει γεωγραφικά τα σημεία όπου ένας
σεισμός μεγέθους 6,5 Ρίχτερ (πιθανό μέγεθος επιφανειακού σεισμού που μπορεί να
δώσει το ρήγμα της περιοχής) θα προκαλούσε ζημιές μέσα στα σπίτια (αντικείμενα
να πέφτουν από τα ράφια, κ.λπ.), σημαντικές ζημιές σε παλιά σπίτια και μικρές
ζημιές σε σύγχρονα ή πολλές ζημιές σε νέες κατασκευές και καταρρεύσεις παλαιών κτιρίων.

Δύο δονήσεις επιβεβαιώνουν τους επιστήμονες

Οι δύο σεισμοί στην Τουρκία, ο χθεσινός στην πόλη Οσμανίγε κοντά στα Άδανα και
ο προχθεσινός στον Μαρμαρά, επιβεβαίωσαν τις αντιλήψεις των Ελλήνων και ξένων
ειδικών για τη σεισμικότητα στην ευρύτερη περιοχή και ανανεώνουν το ερώτημα
για το τι μέλλει γενέσθαι στο τόξο του Αιγαίου.

Προχθές Τρίτη, στην περιοχή της Κωνσταντινούπολης και του Μαρμαρά σημειώθηκε
σεισμός 4,2 βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ, ο οποίος προκάλεσε πανικό στους
κατοίκους, αλλά δεν προξένησε ζημιές. Και χθες το μεσημέρι, το χτύπημα του
Εγκέλαδου (4,9 Ρίχτερ) σημειώθηκε κοντά στην πόλη Οσμανίγε, 100 χιλιόμετρα
ανατολικά των Αδάνων. «Ο προχθεσινός σεισμός κοντά στην Κωνσταντινούπολη
επιβεβαιώνει τις αντιλήψεις μας για τον χώρο», τονίζει ο κ. Λέκκας. «Το ρήγμα
της Βόρειας Ανατολίας “σπάει” προς τη μεριά του Μαρμαρά και περιμένουμε έναν
πολύ μεγαλύτερο σεισμό στην περιοχή μέσα στα επόμενα 15 χρόνια. Το ενδεχόμενο
αυτό μπορεί να αποφευχθεί, αν εκτονωθεί η ένταση με πολλούς, τόσο μικρούς
σεισμούς. Αλλά πρέπει να γίνουν πάρα πολλοί ­ χιλιάδες ­ μικροί σεισμοί για να
απομακρυνθεί το ενδεχόμενο ενός μεγάλου».

Για τον σεισμό στα Άδανα, παρ’ όλο που το επίκεντρό του βρίσκεται στη
Νοτιοανατολική Τουρκία, ο κ. Λέκκας εκτιμά πως έχει σχέση με το ρήγμα της
Βόρειας Ανατολίας. «Μια σεισμική δόνηση στην περιοχή αυτή σηματοδοτεί την
κίνηση της Αραβικής Πλάκας προς την Τουρκική. Η σχέση είναι άμεση, χωρίς ο
ένας σεισμός να προξενεί τον άλλον. Είναι η κίνηση της Αραβικής Πλάκας που
προκαλεί, κάνει το άλλο άκρο ­ αυτό της Κωνσταντινούπολης ­ να ζητεί να φύγει
προς τα δυτικά».

Ήδη, από τον μεγάλο σεισμό του 1999 στην Τουρκία μέχρι σήμερα, ζητούμενο για
τους ειδικούς είναι να δουν πώς θα αντιδράσει η Αφρικανική Πλάκα (τα όρια της
οποίας σχηματίζουν την ελληνική τάφρο, λίγο πιο κάτω από το τόξο του Αιγαίου)
στη σεισμική δραστηριότητα της Βόρειας Ανατολίας. Το «μπλοκ της Ανατολίας»,
όπως ονομάζεται, έχει «σπάσει» σε 39 σημεία και έχει δώσει επτά μεγάλους
σεισμούς. Αντίθετα, το νότιο κομμάτι (το τόξο του Αιγαίου και το τόξο της
Κύπρου), αυτό που βρίσκεται κάτω από την Αφρικανική Πλάκα και δέχεται την
πίεση από το «μπλοκ της Ανατολίας», δεν έχει αντιδράσει μέχρι στιγμής.

Αναστάτωση από μόλις 3,9 Ρίχτερ

Ένας μικρός σεισμός, μεγέθους 3,9 βαθμών της Κλίμακας Ρίχτερ, αναστάτωσε την
περασμένη Παρασκευή τους κατοίκους της Αθήνας. «Αν ο σεισμός του 1999, των 5,9
Ρίχτερ, είχε συμβεί στη θάλασσα, κανείς από τους μετασεισμούς δεν θα γινόταν
αισθητός», λέει ο Γιώργος Σταυρακάκης, διευθυντής του Γεωδυναμικού Ινστιτούτου
στο Αστεροσκοπείο Αθηνών. «Σήμερα, ένας σεισμός με ασήμαντο μέγεθος (3,9
Ρίχτερ) προκαλεί αναστάτωση επειδή συμβαίνει σε έναν σεισμογόνο χώρο που
απέχει λίγα χιλιόμετρα από κατοικημένες περιοχές».

Ο ίδιος εξηγεί πως ο σεισμός της 7ης Σεπτεμβρίου του 1999, όπως και κάθε
μεγάλος σεισμός, δημιουργεί έναν σεισμογόνο χώρο με διάμετρο ακόμη και 20
χιλιομέτρων, μέσα στον οποίο συμβαίνουν όλοι οι μετασεισμοί. «Από τις 7
Σεπτεμβρίου του 1999 μέχρι το πρώτο εξάμηνο του 2000 καταγράψαμε εκατοντάδες
μετασεισμούς. Κι η χωρική κατανομή τους ήταν αυτή που σκιαγραφεί τις
διαστάσεις του σεισμογόνου χώρου: το ανατολικό του τμήμα φτάνει μέχρι τον
Ασπρόπυργο και το δυτικό μέχρι τους Θρακομακεδόνες. Μέσα εκεί συμβαίνουν
μετασεισμικές δονήσεις, αραιότερες σε συχνότητα και πιο μικρές σε ένταση όσο
περνά ο καιρός».

LINKS:

* http://www.gein.noa.gr/

* http://earthquake.usgs.gov/

* http://www.gsrg.nmh.ac.uk/

* http://www.emsc-csem.org/

* http://www.isc.ac.uk/