Αναζητώντας καλικαντζάρους σε όλη την Ελλάδα!

Στολίσατε το έλατο με τις γιορτινές γυαλιστερές μπάλες; Είστε έτοιμοι να
υποδεχθείτε τον ευτραφή γέροντα Άγιο Βασίλη με τα κόκκινα βασιλικά ρούχα, το
έλκηθρο και τα κάτασπρα γένια; Είστε σίγουροι ότι κάνετε ελληνικά
Χριστούγεννα; Δεν λέω, η Ελλάδα είναι ένα ακόμα «χωριό» της διεθνούς
κοινότητας. Έχει όμως τόσες σημαντικές παραδόσεις και τόση μεγάλη ιστορία
ετούτος ο τόπος, που μοιάζει αστείο να οικειοποιούμαστε εορταστικά σύμβολα και
τελετές που μέχρι πριν από λίγα χρόνια μάς ήταν άγνωστα. Ένα κομμάτι
πρασινάδας στολισμένο με καρπούς της γης (π.χ. ένα κομμάτι μυρτιάς στολισμένο
με πορτοκάλια) έβαζαν στα σπίτια τους οι προπαππούδες μας, λαχταρώντας να
βλαστήσει και τον καινούργιο χρόνο η γη, να προσφέρει τους καρπούς της. Όσο
για τον δικό μας Άη Βασίλη από την Καισάρεια, ήταν ένας μελαψός Μικρασιάτης,
που έβγαζε πύρινους λόγους ενάντια στην αστρολογία, την ονειρομαντεία, τις
δεισιδαιμονίες και πέθανε μόλις 50 χρόνων!

Υπάρχουν όμως μερικές γνήσιες ελληνικές μορφές ­ όχι και τόσο όμορφες
ομολογουμένως ­ που αγνοούμε την ταυτότητά τους, παρά το γεγονός ότι είναι
αναγνωρίσιμες. Μιλάω για τους καλικαντζάρους… και μην πέσετε επάνω μου να με
φάτε! Η γιαγιά μου τους έβαζε λαλαγγίδες (τηγανίτες) μελωμένες δίπλα στο τζάκι
για να φάνε ώστε να μην μπουν να μαγαρίσουν το σπίτι τις γιορτινές ημέρες!

Πολλοί μελετητές αναφέρουν ότι οι καλικάντζαροι γεννήθηκαν από τους αρχαίους
μύθους για τους Σάτυρους και τον Πάνα. Άλλοι βρήκαν ομοιότητες με τους
Κενταύρους του Πηλίου, ο «πατέρας» όμως της ελληνικής λαογραφίας, ο Ν.Γ.
Πολίτης, τούς θεωρεί νεώτερα δημιουργήματα της λαϊκής φαντασίας και μάλιστα με
ταυτότητα ελληνική. Ποιοι όμως είναι οι καλικάντζαροι; Με τι μοιάζουν;

Δεκάδες ονόματα αναφέρονται σε αυτούς, όπως καλκατζόνι, καλκάνι, σκατζάρι,
σκαλικάντζαρος ή καλιτσάγκαρος (Τήνος) ή ακόμα κωλοβελόνηδες (Αττική),
πλανήταροι (Κύπρος), τσιλικρωτά (Μάνη), καλιοντζήδες (Ζαγόρι), κάηδες (Σύμη),
κακανθρωπίσματα (Σάμος). Κοινό χαρακτηριστικό όλων των καλικαντζαραίων είναι η
ασχήμια και η δυσμορφία του σώματος. Είναι κακομούτσουνοι, έχουν άγρια, αλλά
και περιπαιχτική όψη, μαύρο πρόσωπο και είναι ισχνοί, αδύνατοι κοκαλιάρηδες.
Άλλα γνωρίσματά τους είναι τα μακριά αχτένιστα μαλλιά, τα κόκκινα μάτια, τα
καπρόδοντα, τα μακριά νύχια, τα γαϊδουρινά ποδάρια. Πολλοί έχουν σωματικά
ελαττώματα, είναι κουτσοί, στραβοί, στραβοπόδαροι, ξεπλατισμένοι, τσακισμένοι
γενικότερα. Συνήθως είναι ντυμένοι με κουρέλια, αλλά το βασικό στοιχείο της
φορεσιάς τους είναι η καπότα (κάπα από τρίχες ζώου) και η μυτερή σκούφια (ή
κατσούλα, πάλι από τρίχες ζώου… συνήθως γουρουνότριχες). Πάντως, αν κοιτάξει
κανείς τις μορφές των αρχαίων Καβείριων δαιμόνων (σε σωζόμενα πήλινα ειδώλια
στο αρχαιολογικό μουσείο) δεν θα βρει και μεγάλες διαφορές!

Ο πιο γνωστός μύθος για τους καλικαντζάρους είναι αυτός που τους τοποθετεί στο
κέντρο της Γης. Όλο τον χρόνο προσπαθούν με τσεκούρια ή με πριόνια να κόψουν
το δέντρο που βαστάει τη Γη. Λίγο πριν τα καταφέρουν, ανεβαίνουν στη Γη
περιμένοντας ότι αυτό το λίγο που απομένει θα κοπεί μονάχο του. Όταν όμως
επιστρέφουν, το βρίσκουν και πάλι γερό και αρχίζουν από την αρχή. Παραλλαγή
του μύθου λέει πως όταν γεννιέται ο Χριστός το δέντρο γίνεται όπως πριν. Οι
καλικάντζαροι εκνευρισμένοι ανεβαίνουν στη Γη για να κάνουν κακό στους
ανθρώπους, αλλά έρχονται τα Φώτα (Θεοφάνεια) και τρομαγμένοι επιστρέφουν
φωνάζοντας: «Φεύγετε να φεύγομε, γιατ’ ήρθε ο διαβολόπαπας, με την αγιαστούρα
του και με την βρεχτούρα του» (σ.σ.: το ποιηματάκι από τη Μήλο).

Αν ακούσει κανείς τους εκατοντάδες μύθους για τους καλικαντζάρους θα καταλάβει
πως δεν είναι ικανοί να κάνουν κακό στους ανθρώπους. Μονάχα τους πειράζουν και
τους φοβίζουν. Από την άλλη, δεν είναι και ιδιαίτερα ευφυείς, οπότε είναι
εύκολο να τους ξεγελάσεις. Στους καλικαντζάρους αρέσει πολύ ο χορός και δεν
χάνουν ευκαιρία για ξεφάντωμα, αναγκάζοντας τους ανθρώπους που θα βρουν
μπροστά τους να χορέψουν μαζί τους. Επίσης τους αρέσουν πολύ τα λουκάνικα και
οι τηγανίτες, αλλά συνήθως τρέφονται με βατράχια, φίδια, σαύρες κ.λπ.

Πριν βιαστείτε να καταδικάσετε τους καλικαντζάρους στην αφάνεια σαν
σιχαμένους, πριν στενοχωρηθείτε για την ελληνική καταγωγή τους, διαβάστε λίγο
παρακάτω και θα καταλάβετε!

ΤΟ ΔΩΔΕΚΑΗΜΕΡΟ

Οι καλικάντζαροι εμφανίζονται στη Γη την περίοδο των 12 ημερών που μεσολαβούν
ανάμεσα στα Χριστούγεννα και τα Θεοφάνια, που ο λαός την ονομάζει Δωδεκαήμερο.
Δεν είναι καθόλου τυχαίες ούτε οι ημερομηνίες ούτε τα δρώμενα. Αν γυρίσουμε
τον χρόνο πολύ πίσω, τότε που ο Χριστιανισμός δεν υπήρχε ως θρησκευτικό δόγμα,
θα δούμε τους αρχαίους Έλληνες και τους Ρωμαίους στη συνέχεια να έχουν πολλές
σημαντικές γιορτές την περίοδο αυτή.

Στις 17 Δεκεμβρίου, λίγες ημέρες πριν από το χειμερινό ηλιοστάσιο, τελούνταν
τα Σατουρνάλια ­ τα εξελληνισμένα Κρόνια ­ τα οποία διατηρήθηκαν στη νεώτερη
εποχή σε απόμερα ελληνικά χωριά της Θράκης, χρονικά μετατοπισμένα τη Δευτέρα
της Τυρινής. Στις 25 Δεκεμβρίου, εκτός από τα «γενέθλια του αήττητου Ήλιου»,
γιόρταζαν και τα Βρουμάλια (χειμερινό ηλιοτρόπιο), με ιδιαίτερη μάλιστα
λαμπρότητα έως τον 12ο αιώνα (ακόμα και οι εκχριστιανισμένοι Έλληνες του
Βυζαντίου!). Η μεγαλύτερη γιορτή απ’ όλες όμως ήταν αυτή των Καλανδών, την 1η
Ιανουαρίου (μία από τις πέντε σημαντικότερες του ρωμαϊκού εορτολογίου) και στη
συνέχεια ακολουθούσαν στις 3 Ιανουαρίου τα Βότα ή Βοτά (vota = ευχές), στις
4/1 τα Λαρεντάλια και στις 7/1 η γιορτή του Ιανού.

Η χριστιανική Εκκλησία για να εξαλείψει τις ειδωλολατρικές τελετές του
Δωδεκαημέρου όρισε να γίνονται την ίδια περίοδο μεγάλες γιορτές που αφορούσαν
τη γέννηση, την περιτομή και τη βάπτιση του Χριστού. Στους πρώτους αιώνες οι
χριστιανικές γιορτές δεν κατάφεραν ούτε να εξαλείψουν ούτε να αφομοιώσουν τις
ειδωλολατρικές. Η πρώτη απαγόρευση ήρθε στα 692 με την ΣΤ’ Οικουμενική Σύνοδο.
Τα Βρουμάλια «καταργήθηκαν» τον 10ο αιώνα με διάταγμα, αλλά παρά τις
απαγορεύσεις η μεγάλη γιορτή των Καλανδών π.χ. συνέχιζε απτόητη μέχρι και τον
12ο αιώνα (σε πολλές περιοχές οι τελετές γίνονταν μέσα στις χριστιανικές
εκκλησίες!).

Τι γινόταν όμως σε αυτές τις γιορτές; Κύριο χαρακτηριστικό τους ήταν οι
μεταμφιέσεις από τις ελληνικές διονυσιακές τελετές, οι μεταμφιέσεις πέρασαν
στις ρωμαϊκές γιορτές και συνέχισαν οι χριστιανοί να ντύνονται με προβιές
ζώων, μάσκες, κουδούνια κ.λπ.

Όσες χιλιετίες και αν πέρασαν, με όποιους τρόπους και αν προσπάθησε η
χριστιανική θρησκεία, οι τελετές αυτές με τις βαθιές ρίζες δεν χάθηκαν ούτε
ξεχάστηκαν. Οι συνήθειες της γιορτής των Καλανδών, ευρύτερα διαδεδομένες στον
ελλαδικό χώρο, διατηρήθηκαν κυρίως στη Θεσσαλία, τη Μακεδονία, τη Θράκη και
την Κρήτη. Οι Μάηδες στη Μαγνησία, οι Καμουτζέλες στη Σύμη, οι Καμπούχεροι
στην Κρήτη, οι Εμπουσάριοι στην Κοζάνη, οι Αράπηδες και τα Ρουκατζιάρια στη
Μακεδονία προσέφεραν το απαραίτητο υλικό στη λαϊκή φαντασία. Σύμφωνα λοιπόν με
τον Ν.Γ. Πολίτη, αυτές οι γιορτές με τις μεταμφιέσεις έκαναν τον απλό λαό να
πλάσει τους καλικαντζάρους. Ο τρόμος που προκαλούσαν οι μεταμφιεσμένοι σε
παιδιά, αλλά και σε μεγάλους, έπλασαν τα «δαιμόνια» του Δωδεκαημέρου… τους
δικούς μας Έλληνες καλικαντζάρους! Το «δέσιμο» με τη χριστιανική θρησκεία ήρθε
μέσα από τους μύθους του δέντρου που πριονίζουν οι καλικάντζαροι και με
δοξασίες πως τα παιδιά που θα γεννηθούν τη νύχτα των Χριστουγέννων γίνονται
καλικάντζαροι (εκτός εάν βαπτισθούν άμεσα), διότι έχουν συλληφθεί ανήμερα του
Ευαγγελισμού της Θεοτόκου (η ερωτική πράξη στις μεγάλες γιορτές ήταν ­ και για
αρκετούς είναι ­ θανάσιμο αμάρτημα).

ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΑΚΟΜΑ ΚΑΛΙΚΑΝΤΖΑΡΟΙ!

Όσο θα συνεχίζουν να πραγματοποιούνται οι πανάρχαιες αυτές τελετές του
Δωδεκαημέρου στην Ελλάδα, οι μύθοι των καλικαντζάρων θα παραμένουν ζωντανοί
και οι γιαγιάδες θα συνεχίσουν να λένε τα μαγικά παραμύθια τους. Για όσους
αναρωτιούνται πού και πότε γίνονται ανάλογες τελετές στην Ελλάδα, η μικρή μου
έρευνα αποκάλυψε πολλούς «θησαυρούς», αλλά σίγουρα όχι όλους! Θεωρώ πως είναι
πολύ σημαντικό να δείτε από κοντά κάποια από τις γιορτές του Δωδεκαημέρου, ενώ
ακόμα πιο μεγάλη σημασία έχει η καταγραφή και η διατήρησή τους στη νέα
χιλιετία. Είναι κομμάτι της κληρονομιάς μας, άρρηκτα δεμένο με τα ελληνικά
Χριστούγεννα.

Πέρα από την ομορφιά της Καστοριάς, υπάρχει ένας παραπάνω λόγος να βρεθείτε
εκεί από τις 6 έως και τις 8 Ιανουαρίου. Αιτία το καστοριανό Καρναβάλι, τα
λεγόμενα Ραγκουτσάρια. Είναι πολύ πιθανόν το όνομα να προέρχεται από το
λατινικό Rogatores = Ζητιάνοι, που πολύ εύστοχα ορίζει την ιδιότητα αυτού που
συμμετέχει στην ομάδα των μεταμφιεσμένων. Οι Καστοριανοί μασκαράδες γυρίζουν
στα σπιτικά και ζητούν δώρα. Με αυτόν τον τρόπο εξαγοράζουν την προσφορά τους
στην απομάκρυνση των κακών πνευμάτων που ταλαιπωρούν το σπιτικό. Για να
πετύχουν κάτι τέτοιο, βασική προϋπόθεση είναι να φορούν προσωπίδα-μάσκα, η
οποία θα τρομάξει το κακό και θα φύγει!

Όταν γίνονται τα Ραγκουτσάρια, όλη η Καστοριά αλλάζει χρώμα. Η πλειονότητα των
Καστοριανών ξεχύνεται στους δρόμους σε μπουλούκια με ξέφρενη διάθεση, με
μουσικές, όργανα και χιλίων λογιών μεταμφιέσεις. Οι εκδηλώσεις κορυφώνονται
την τρίτη ημέρα, την ονομαζόμενη Πατερίτσα. Νωρίς το απόγευμα τα μπουλούκια
παρελαύνουν σατιρίζοντας πρόσωπα και πράγματα και τα καλύτερα βραβεύονται από
τον δήμο, που έχει και την ευθύνη διοργάνωσης του τριημέρου. Μπουλούκια και
κόσμος καταλήγουν στο Ντολτσό ­ παλιά μεσαιωνική πλατεία που έπαιξε σημαντικό
ρόλο επί τουρκοκρατίας στην ενότητα του λαού και στη διατήρηση των εθίμων ­
όπου μέσα σε ένα κρεσέντο ξεφαντώματος τα μπουλούκια συναγωνίζονται μεταξύ
τους ποιο θα καλύψει το άλλο με τη μουσική του!

Αν και στην Καστοριά οι μεταμφιέσεις παίρνουν έντονο αποκριάτικο χρώμα, με
αποτέλεσμα να χάνεται σιγά σιγά η «ρίζα» της γιορτής, στο Λιβάδι Ολύμπου τα
«Μπαμπαλιούρια» προσφέρουν άφθονη «τροφή» σε λαογραφικό επίπεδο. Ανήμερα
Πρωτοχρονιάς τα «Μπαμπαλιούρια» ξεχύνονται στους δρόμους της κωμόπολης.

Η στολή τους αποτελείται από το «σαλβάρι», ένα μάλλινο άσπρο παντελόνι, το
οποίο στερεώνουν στη μέση με μια μάλλινη άσπρη ζώνη. Το πουκάμισο που φορούν
από πάνω είναι συνήθως άσπρο με φαρδιά μανίκια σαν εκείνο των τσολιάδων. Στα
πόδια φορούν άσπρες καλτσοδέτες και τσαρούχια. Στη μέση φορούν ένα χοντρό
μάλλινο ύφασμα, διπλωμένο πολλές φορές, όπου επάνω δένουν τα μεγάλα και βαριά
κουδούνια. Στο κεφάλι βάζουν ειδική μάσκα, από προβιά ζώου, τη λεγόμενη
«φουλίνα». Η μάσκα αυτή είναι άσπρη ή μαύρη και έχει τρία ανοίγματα, δύο στα
μάτια και ένα στο στόμα. Στα χέρια κρατούν ένα ξύλινο κυρτό σπαθί που
συμπληρώνει τη φορεσιά του κάθε «Μπαμπαλιούρη».

Έτοιμα πλέον τα «Μπαμπαλιούρια» περιμένουν να τελειώσει η Θεία Λειτουργία για
να ξεχυθούν στους δρόμους. Μαζί τους είναι πάντα ο «αδελφογύρτης», ο οποίος
κρατάει έναν κουμπαρά και μαζεύει τα χρήματα που προσφέρει ο κόσμος. Πριν
ακόμη τελειώσει η πρωτοχρονιάτικη Θεία Λειτουργία, οι «Μπαμπαλιούρηδες» έχουν
πάρει θέση έξω από τις τρεις ενορίες του χωριού.

Βγαίνοντας ο κόσμος από την εκκλησία τούς συναντά και αιφνιδιάζεται, αφού δεν
αφήνουν κανέναν να περάσει αν δεν βάλει χρήματα επάνω στο σπαθί τους. Μόλις
βάλουν τα χρήματα, τα παίρνει ο αδελφογύρτης και τους εύχεται Καλή Χρονιά.
Μετά τις εκκλησίες τα «Μπαμπαλιούρια» πηγαίνουν στην πλατεία, και με τον
δυνατό θόρυβο που προκαλούν τα κουδούνια τους τραβούν την προσοχή των ντόπιων
και των επισκεπτών. Φεύγοντας από εκεί, περνούν από τα καφενεία και τις
καφετέριες του χωριού και έπειτα ξεχύνονται στους δρόμους μέχρι αργά το βράδυ.
Τα κακά πνεύματα έχουν φύγει πια!

Τελευταίες άφησα τις αυθεντικές, εξαιρετικής σημασίας τελετές μικρών χωριών
του Νομού Δράμας και από εδώ θα ήθελα να ευχαριστήσω τον κύριο Γιάννη Παπουτσή
για τις πολύτιμες πληροφορίες που μου έδωσε. Μακάρι όλοι να είχαν τη δική του
θέρμη και την αγάπη για τις συνήθειες του τόπου τους.

Στο Μοναστηράκι Δράμας στις 5 και 6 Ιανουαρίου βγαίνουν στους δρόμους οι
Αράπηδες. Οι μεταμφιεσμένοι ξεκινούν από τα χαράματα και κάνουν αγερμούς
(δηλαδή πηγαίνουν από σπίτι σε σπίτι και χτυπούν τις πόρτες) χορεύοντας
συνοδεία παραδοσιακών οργάνων (γκάιντες – νταϊρέδες ή νταχερέδες – λύρες
κ.ά.), κάνοντας φαλλικές κινήσεις. Στις 3 το μεσημέρι γίνεται ο μεγάλος χορός
στην πλατεία του χωριού, που βαστάει μέχρι το βράδυ. Στο κέντρο του κύκλου του
χορού επιτρέπεται να μπουν μόνο οι μεταμφιεσμένοι. Οι Αράπηδες φορούν μάσκα
από γιδοπροβιά και είναι σκεπασμένοι με κάπα φλοκωτή. Επάνω τους έχουν 3
κουδούνια (χυτά) ή 3 μπατάλια (σφυρήλατα κουδούνια). Μαζί με τους Αράπηδες
ακολουθούν τον χορό οι Γκιλίγκες (άντρες ντυμένοι γυναίκες), οι Παππούδες
(ντυμένοι με την παλιά αγροτική φορεσιά της περιοχής) και οι Τσολιάδες (στο
κεφάλι φορούν μαύρα κρόσσια ώς τον λαιμό που συμβολίζουν τα δάκρυα για την
πατρίδα), οι οποίοι «στολίζουν» με συγκεκριμένες κινήσεις τον πρωτοχορευτή.

Παρόμοια είναι η τελετή των Αράπηδων στον Ξηροπόταμο Δράμας (7/1), αλλά στο
μικρό χωριό Πύργοι (7/1) έχουμε αρκετές διαφοροποιήσεις. Κατ’ αρχήν,
συμμετέχουν όλοι οι κάτοικοι πειράζοντας ο ένας τον άλλο και οι μεταμφιέσεις
των Αράπηδων έχουν πολλά «υπονοούμενα», πάντα σε σχέση με τη γονιμότητα
(φαλλοί, στήθια με καλαμπόκια κ.λπ.). Επίσης, χτυπάνε κουδούνια για να
μαζέψουν τον κόσμο στην πλατεία και όποιος φύγει από τον κύκλο του χορού τον
βάφουν με καρβουνόσκονη (τώρα χρησιμοποιούν βερνίκι παπουτσιών!). Το βράδυ
όλοι περιμένουν να φάνε Νταβανίτσκα (πλιγούρι με κρέας γίδας και κόκκινο
πιπέρι).

Στη Νικίσιανη Καβάλας (7/1) ο θίασος των Αράπηδων κάνει αργές βαριές φαλλικές
κινήσεις με πολλά χτυπήματα και ήχους για να φύγει το κακό. Επίσης
πραγματοποιείται και η τελετουργία της Πάλης των Αράπηδων. Ένας νέος και ένας
γέρος παλεύουν μεταξύ τους, ο γέρος πεθαίνει και στη συνέχεια ανασταίνεται! Το
γλέντι και εδώ κρατάει μέχρι το βράδυ.

Στο χωριό Βώλακας Δράμας στις 7/1 γίνονται τα Καρναβάλια και στις 8/1 οι
Αρκούδες. Οι κινήσεις των μεταμφιεσμένων στις Αρκούδες είναι ξεκάθαρα φαλλικές
κρατώντας ένα μεγάλο κουδούνι («Τράκα» ­ που βάζουν στις αγελάδες). Οι
βωμολοχίες δίνουν και παίρνουν, ενώ χτυπούν ελαφρά τον κόσμο για το καλό!

Στο χωριό Πετρούσα Δράμας στις 8/1 γίνεται η τελετή της Καμήλας. Κουβαλώντας
ένα ξύλινο ομοίωμα του ζώου κάνουν αγερμούς (από σπίτι σε σπίτι) συνοδεία
μακεδονικής λύρας και νταϊρέδων. Όλο το χωριό καταλήγει στην αυλή του σχολείου
για τον μεγάλο χορό.

Τελευταία άφησα τα Μπαμπούγερα που γίνονται στις 8 Ιανουαρίου στο χωριό Καλή
Βρύση Δράμας. Οι μεταμφιεσμένοι είναι τράγοι με κέρατα και μεγάλα δόντια (από
φασόλια), φορούν 5 κουδούνια (4 χυτά και 1 σφυρήλατο) και καμπούρα στην πλάτη.
Στο χέρι τους κρατούν ένα σακουλάκι (παλιότερα είχαν στάχτη για να λερώνει…
τώρα άχυρο!) με το οποίο χτυπούν στην πλάτη τον κόσμο για το καλό. Ο χορός των
μεταμφιεσμένων είναι προπομπός σε πορεία ενός εικονικού γάμου. Υπάρχει παπάς
και κουμπάρος, τα αστεία πέφτουν βροχή και η νύφη είναι πάντα ένας άσχημος
άντρας μεταμφιεσμένος. Μόλις γίνει η εικονική στέψη των νεονύμφων, τα
Μπαμπούγερα κλέβουν τη νύφη, αλλά ο γαμπρός την παίρνει πάλι πίσω και ξεκινάει
ο μεγάλος χορός στη μέση του χωριού!