ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Πώς ο Γκαλεάνο έμαθε να βλέπει

Ποια είναι η κύρια λειτουργία της τέχνης; Να σε βοηθά να βλέπεις. Οι
συγγραφείς πρέπει να είναι στρατευμένοι; Όχι, απλώς τίμιοι. Και να μιλούν απ’
την καρδιά τους. (Ε.Γ.)

Χοσέ Γκουαδαλούπε Ποσάδα (1852-1913). Έργα του Μεξικανού καλλιτέχνη, όπως η εικονιζόμενη «Καλαβέρα (σκελετός) των Ζαπατίστας», κοσμούν το τελευταίο βιβλίο του Γκαλεάνο

Όταν ο Τζέιμς Μπάλντουιν (ο μυθιστοριογράφος, όχι ο ψυχολόγος) ήταν νέος,
περπατούσε μια μέρα μ’ ένα φίλο του, ζωγράφο. «Κοίτα», του είπε εκείνος, όταν
σταμάτησαν σ’ ένα κόκκινο φανάρι. Ο Μπάλντουιν δεν είδε τίποτα, εκτός από μια
λιμνούλα με βρώμικο νερό. «Κοίτα καλύτερα», επέμεινε ο φίλος του. Ο Μπάλντουιν
πρόσεξε τότε μια κηλίδα από πετρέλαιο που επέπλεε στο νερό. Και σ’ αυτή την
κηλίδα είδε ένα ουράνιο τόξο, και τα αυτοκίνητα που κυκλοφορούσαν, και τους
ανθρώπους που περπατούσαν. Είδε τρελούς, είδε μάγους, είδε ολόκληρο τον κόσμο
να κινείται. Όλο το σύμπαν βρισκόταν σ’ αυτή τη λιμνούλα. Εκείνη τη μέρα, λέει
ο Μπάλντουιν, έμαθε να βλέπει.

Η ιστορία αυτή επηρέασε πολύ τον Εδουάρδο Γκαλεάνο. Από τότε που τη διάβασε
προσπαθεί πάντα να παρατηρεί τον κόσμο μέσα από τις λιμνούλες στους δρόμους.
Σ’ αυτές τις λιμνούλες είδε τη δυστυχία και την εκμετάλλευση που περιγράφει
στις «Ανοιχτές Φλέβες της Λατινικής Αμερικής», ένα βιβλίο που αποδείχθηκε
ανθεκτικότερο και μακροβιότερο των προσδοκιών του. Εκεί καθρεφτίζονταν οι
πεταλούδες που πετούν ανάμεσα στις σελίδες των βιβλίων του. Μέσα απ’ αυτές τις
λιμνούλες έμαθε να αγαπά τη ζωή, που είναι τόσο όμορφα τρομακτική και τόσο
τρομακτικά όμορφη, όπως λέει ο Ουρουγουανός λογοτέχνης σε μια συνέντευξή του
στο περιοδικό Atlantic Monthly.

Η κατάσταση στη Λατινική Αμερική δεν έχει αλλάξει πολύ τις τελευταίες
δεκαετίες. Είναι αλήθεια ότι οι δικτατορίες έχουν πέσει, ταυτόχρονα όμως έχει
μεγαλώσει και το χάσμα μεταξύ Βορρά και Νότου. «Οι φτωχές χώρες έχουν υποβάλει
την καρδιά τους, την ψυχή και το σομπρέρο τους σε ένα διαγωνισμό καλής
συμπεριφοράς για να διαπιστωθεί ποιος μπορεί να προσφέρει τον ισχνότερο μισθό
και τη μεγαλύτερη ελευθερία δηλητηρίασης του περιβάλλοντος», γράφει ο Γκαλεάνο
στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Το Πάνω-κάτω: ένα Αλφαβητάρι για τον
Αντεστραμμένο Κόσμο». Οι νέοι συγγραφείς είναι λιγότερο πολιτικοποιημένοι,
απηχώντας ασφαλώς τη χαμηλή πολιτική συνείδηση των κοινωνιών. Όμως η ιστορία
κινείται σε κύκλους, τα πράγματα αλλάζουν. Η πραγματικότητα δεν είναι
προκαθορισμένη, αποτελεί μια πρόκληση.

Πάρτε, ας πούμε, τον κομαντάντε Μάρκος. Με τη γλώσσα των γραπτών του, μια
γλώσσα που περιέχει οργή, ποίηση, και πάνω απ’όλα χιούμορ, κατάφερε να αλλάξει
τους κανόνες του παιχνιδιού στο Μεξικό. Υπάρχει ηλεκτρισμός στα κείμενά του,
όπως υπήρχε ηλεκτρισμός και σε ορισμένα από τα κείμενα του Πάμπλο Νερούδα (όχι
βέβαια σ’ εκείνα που εγκωμίαζε τον Στάλιν). Τα ποιήματά του υμνούν τη ζωή, τον
έρωτα, τη θάλασσα. Μιλούν για τη χαρά και την κατάρα τού να έχεις γεννηθεί στη
Λατινική Αμερική. Ο Μπόρχες, αντίθετα, είχε μόνο εγκέφαλο. Ένα λαμπρό, έναν
πανέξυπνο εγκέφαλο, αλλά ούτε καρδιά, ούτε φύλο, ούτε στομάχι. Ήταν ρατσιστής
και αντιδραστικός, un escritor sentado, ένας διανοούμενος της πολυθρόνας.