Όταν η αισιοδοξία γίνεται… πολιτική

Στις κοινωνίες της αφθονίας οι πολίτες προεξοφλούν ότι η πρόοδος θα είναι διαρκής. Το νέο πολιτικό στυλ, από του Τόνι Μπλερ έως του Γιάννου Παπαντωνίου, ανταποκρίνεται στις προσδοκίες τους…

«Τα πράγματα μπορεί να γίνουν μόνο καλύτερα». Με το σύνθημα αυτό, που έγινε
και ποπ τραγούδι, κέρδισε ο Τόνι Μπλερ την εξουσία το 1997 στη Βρετανία. Όταν
εγκαταστάθηκε στην Ντάουνινγκ Στριτ, ο τόνος δεν άλλαξε: «Η Βρετανία είναι
κουλ», δήλωσε ως πρωθυπουργός. Το πολιτικό αυτό στυλ συνοψίζει τον τόνο άνεσης
και αισιοδοξίας που υιοθετούν οι περισσότερες κυβερνήσεις στη σχέση τους με
τους ψηφοφόρους ­ ακόμα και σε δύσκολες στιγμές. Στην ίδια ακριβώς πολιτική
γραμμή κινήθηκε την περασμένη εβδομάδα και ο υπουργός Εθνικής Οικονομίας όταν
η Σοφοκλέους κατρακύλησε στις 3.213 μονάδες. «Το Χρηματιστήριο θα ανακάμψει»,
είπε ο κ. Γιάννος Παπαντωνίου μετά τη συνάντησή του με τον πρωθυπουργό κ. Κ.
Σημίτη στο Μέγαρο Μαξίμου, σπεύδοντας να αιτιολογήσει την εκτίμησή του ότι «το
επίπεδο τιμών για πολλές μετοχές είναι τέτοιο που δημιουργεί σημαντικές
επενδυτικές ευκαιρίες».

«Δεν τα λέω»

Αν και δεν είναι κακό να πιστεύει κανείς ότι τα πράγματα θα πάνε καλύτερα,
αξίζει να σημειωθεί ότι τα πράγματα δεν ήταν πάντοτε έτσι στην πολιτική.
Επιφανής οικονομολόγος που διετέλεσε διοικητής τράπεζας τα χρόνια της
δεκαετίας του ’70 αφηγείται ένα περιστατικό από τη συνεργασία του με τον τότε
πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή. «Παραμονές της ομιλίας του στη ΔΕΘ με
ρώτησε πώς βλέπω την κατάσταση. Ίσως από αισιοδοξία, του έδωσα μια αρκετά
θετική εικόνα, λέγοντας ότι τα πράγματα πηγαίνουν καλά. “Τα πιστεύεις αυτά που
λες;”, με ρώτησε αγριεμένος. “Ναι, πρόεδρε”, είπα, “δεν τα λέω για να χαϊδέψω
τα αυτιά σου…”. “Τότε είσαι ανόητος. Δεν βγαίνω εγώ να πω τέτοια πράγματα
στη Θεσσαλονίκη”». Ο αφηγητής δεν είναι θαυμαστής του πρεσβύτερου Καραμανλή.
Το ανέκδοτο εικονογραφεί απλώς μια εποχή κατά την οποία ο πολιτικός λόγος ήταν
πατερναλιστικός και προσανατολισμένος μάλλον στις θυσίες του παρόντος, παρά
στην υπόσχεση ενός καλύτερου μέλλοντος. Ο Καραμανλής επέμεινε σε αυτό το στυλ,
που συμβόλιζαν γραφικές ατάκες όπως αυτή περί «απέραντου φρενοκομείου», μέχρι
τέλους. Είναι αμφίβολο, ωστόσο αν μια τέτοια, αφ’ υψηλού αντίληψη θα είχε
απήχηση σήμερα: δεν την ακολουθεί άλλωστε ούτε καν ο νυν αρχηγός της Ν.Δ.
Κώστας Καραμανλής.

Οι περισσότεροι αναλυτές συμφωνούν ότι η αισιόδοξη πολιτική γραμμή των
κυβερνήσεων αντανακλά τις προσδοκίες των πολιτών. Χρονιά ορόσημο το 1989. Το
τέλος του Ψυχρού Πολέμου και η κατάργηση του διπολισμού έκαναν ξαφνικά τις
κοινωνίες να κοιτάξουν μπροστά με αισιοδοξία. Χωρίς τη σοβιετική απειλή και τα
αστρονομικά έξοδα της κούρσας εξοπλισμών δεν υπήρχε κανένας λόγος για τον
οποίο η οικονομική κατάσταση δεν θα μπορούσε συνεχώς να βελτιώνεται. Ξάφνου η
αντίληψη της πολιτικής και, κυρίως, της οικονομίας αντί να είναι κυκλική, με
πάνω και κάτω όριο, έγινε γραμμική και μάλιστα διαρκώς ανοδική.

Τίγρεις και φούσκες

Η προσδοκία για καλύτερο σπίτι, μεγαλύτερο αυτοκίνητο και ακριβότερες διακοπές
χαρακτήριζε πλέον τους πολίτες. «Ακόμη και στον ψυχαναλυτή να πας», λέγεται,
«σε βεβαιώνει ότι θα γίνεις οπωσδήποτε καλά».

Τίποτε δεν εξέφραζε την αισιοδοξία της νέας εποχής καλύτερα από τη διαρκή
άνοδο των χρηματιστηρίων διεθνώς. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η άνοδος της Γουώλ
Στρητ δίχασε τους αναλυτές. Όσοι επέμεναν ότι επρόκειτο για φούσκα κατέληξαν
να χάσουν τη δουλειά τους, αφού ούτε η κατάρρευση των τίγρεων της Άπω Ανατολής
ούτε η ρωσική κρίση του 1998 εμπόδισαν την άνοδο του Ντάου Τζόουνς πάνω από
τις 10.000 μονάδες. Αξίζει μάλιστα να σημειωθεί ότι η αμερικανική κοινή γνώμη
θεωρεί πλέον δεδομένη την ευημερία της χώρας. Γι’ αυτό εκτιμάται πως ο Αλ Γκορ
δεν ωφελήθηκε εκλογικά όσο περίμενε από το γεγονός ότι η αμερικανική οικονομία
πήγε καλά επί προεδρίας Κλίντον (και αντιπροεδρίας του ιδίου). Φαίνεται ότι οι
ψηφοφόροι θεώρησαν ότι τα πράγματα θα πάνε καλά, είτε εκλεγόταν ο Μπους
Τζούνιορ είτε ο Γκορ.

Στην Ελλάδα η εποχή της αισιοδοξίας εκφράστηκε κατ’ εξοχήν από την άνοδο του
κ. Κ. Σημίτη στην πρωθυπουργία. «Η ιδεολογία του εκσυγχρονισμού», παραδέχονται
στο Μέγαρο Μαξίμου, «υποβάλλει σαφώς την προσδοκία ότι τα πράγματα μπορεί να
γίνουν καλύτερα». Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για τον κεντρικό στόχο της
κυβέρνησης Σημίτη, την ΟΝΕ. Επρόκειτο για έναν μετρήσιμο στόχο που συμβόλιζε
ένα καλύτερο μέλλον και επετεύχθη τελικά τον περασμένο Ιούνιο. Όπως και σε
άλλες χώρες, η γραμμική κίνηση της κυβέρνησης Σημίτη προς τα εμπρός έγινε με
φόντο την κατακόρυφη άνοδο του χρηματιστηρίου, την οποία επικαλέστηκαν αρκετές
φορές στελέχη του ΠΑΣΟΚ ως ένδειξη ότι όλα βαίνουν καλώς ­ ή μάλλον καλύτερα.
Η αντίδραση της αντιπολίτευσης ήταν αναμενόμενη. Ο τομεάρχης Οικονομικών της
Ν.Δ. καθηγητής Γ. Αλογοσκούφης καταλόγισε στην κυβέρνηση την «προεξόφληση»
ενός καλύτερου μέλλοντος.

Ασχέτως πάντως από τη Σοφοκλέους, όπου η «διόρθωση» του δείκτη προκάλεσε (και
προκαλεί) πολιτική αμηχανία στην κυβέρνηση, το γενικότερο σχέδιο του κ. Σημίτη
έχει θετικό πρόσημο: από την καταπολέμηση της ανεργίας ως την Ολυμπιάδα του
2004 το μέλλον εμφανίζεται καλύτερο. «Χτίζουμε την ισχυρή Ελλάδα», δηλώνει η
κυβέρνηση.

Θα μπορούσαν τα πράγματα να είναι διαφορετικά; Δεν είναι βέβαιο. Στελέχη της
κυβέρνησης επιμένουν ότι ο εκσυγχρονισμός είναι συνολικό αίτημα της ελληνικής
κοινωνίας, «με την οποία δεν μπορεί να συνομιλήσει κανείς με διαφορετικούς
όρους».

Ανάπτυξη και προφητείες

Ένα από τα στελέχη του οικονομικού επιτελείου της κυβέρνησης δίνει μια πιο
ακαδημαϊκή αλλά πάντως ενδιαφέρουσα εξήγηση. «Κοιτάξτε», λέει, «το θέμα έχει
και ψυχολογική διάσταση. Αν πιστεύεις ότι τα πράγματα θα πάνε καλύτερα, η
πιθανότητα να είναι τέτοια η εξέλιξη είναι μεγαλύτερη».

Σύμφωνα με τη συλλογιστική αυτή, αν μια κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι ο ρυθμός
ανάπτυξης θα αυξηθεί τον επόμενο χρόνο, αυτό δημιουργεί αισιοδοξία στους
πολίτες. Έτσι, αυτοί δεν αποταμιεύουν αλλά καταναλώνουν, με αποτέλεσμα να
αυξηθεί η ζήτηση, γεγονός που τονώνει συνολικά την οικονομία ­ και αυξάνει με
τη σειρά του τον ρυθμό ανάπτυξης. Αντιθέτως, μια ουδέτερη ή απαισιόδοξη
ρητορική έχει αποτέλεσμα να ανησυχούν οι πολίτες, να επιτείνεται η ροπή τους
για αποταμίευση, να μην κινείται η αγορά και να υπάρχει τάση συρρίκνωσης της
οικονομίας. Με άλλα λόγια, το να λέει μια κυβέρνηση ότι τα πράγματα θα πάνε
καλύτερα είναι ένα είδος «προφητείας που αυτοεπιβεβαιώνεται».

Η προβληματική αυτή συνοψίζεται σε δύο αντιτιθέμενα πρότυπα που παραπέμπουν
ουσιαστικά στην εποχή του Ψυχρού Πολέμου. Ο συβαριτισμός της Δύσης ξοδεύει,
δεν προνοεί και προσδοκά ένα καλύτερο μέλλον. Αντιθέτως, το σταλινικό μοντέλο
επιβάλλει στέρηση και υπεραποταμίευση, ώστε να συσσωρευθεί όσο γίνεται
περισσότερο κεφάλαιο που θα αξιοποιηθεί μελλοντικά χάρη στα πενταετή πλάνα
παραγωγής. Το ποιο μοντέλο υπερίσχυσε είναι βεβαίως γνωστό εάν κοιτάξει κανείς
από τη μια μεριά του καταναλωτισμού της Δύσης και από την άλλη τα σκουριασμένα
σοβιετικά εργοστάσια. Πάντως το θέμα δεν έχει μόνο οικονομική αλλά και καθαρά
πολιτική διάσταση. Το να αποφασίσει μια κυβέρνηση ότι πρέπει να αντιμετωπίσει
ώριμα τους πολίτες, λέγοντάς τους την αλήθεια, δεν είναι υποχρεωτικά η
καλύτερη επιλογή. Ο Τζίμι Κάρτερ, πρόεδρος των ΗΠΑ κατά το δεύτερο μισό της
δεκαετίας του ’70, ένας ειλικρινής, έντιμος και εργασιομανής ηγέτης,
αποφάσισε, την εποχή της πετρελαϊκής κρίσης, ότι πρέπει να πει την αλήθεια
στους Αμερικανούς, να τους ζητήσει να ξοδεύουν λογικά και να περιορίσουν τον
καταναλωτισμό τους. Η ομιλία του για την «αρρωστημένη εθνική κατάσταση» της
χώρας (αγγλιστί «national malaise speech») προκάλεσε απαισιοδοξία στην κοινή
γνώμη, δημιούργησε ουρές στα βενζινάδικα και βύθισε τη χώρα σε ύφεση. Η
Αμερική είχε χάσει την αυτοπεποίθησή της. Στις εκλογές του 1980, ο
υπεραισιόδοξος Ρόναλντ Ρήγκαν τον συνέτριψε.

Οι εκθέσεις

Όπως εξηγεί ένας υπουργός του οικονομικού επιτελείου, «οι κυβερνήσεις πρέπει
να προσέχουν τη δοσολογία του πολιτικού τους λόγου: ούτε πανικός ούτε ψέματα
ούτε υπερυποσχέσεις». Από την άποψη αυτή, δεν είναι τυχαίο ότι η κυβέρνηση
επιμένει ότι οι προοπτικές της ελληνικής οικονομίας είναι πολύ καλές,
επικαλούμενη σχετικές εκθέσεις διεθνών οργανισμών. Η αλλαγή πλεύσης ούτε
δυνατή ούτε επιθυμητή είναι. Συγχρόνως όμως αξίζει να σημειωθεί ότι ο διεθνής
οικονομικός ορίζοντας δεν είναι ρόδινος από άκρου εις άκρον.

Η άνοδος της τιμής του πετρελαίου, η αβεβαιότητα στη Μέση Ανατολή και το
οριακό αποτέλεσμα των αμερικανικών εκλογών είναι τρεις μόνο από τους
δυσάρεστους οιωνούς που κάνουν ορισμένους αναλυτές να πιστεύουν ότι η εποχή
της οικονομικής αισιοδοξίας ίσως να οδηγείται στο τέλος.

Ήδη το ευρώ, σύμβολο της πολυπόθητης ΟΝΕ, έχασε τη μάχη με το δολάριο και στον
κ. Βιμ Ντούιζενμπεργκ, διοικητή της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, ασκείται
κριτική «γιατί μιλάει πολύ». Στην Ελλάδα ο χειμώνας είναι ακόμη χλιαρός αλλά
οι δημόσιες τοποθετήσεις του υπουργού Ανάπτυξης κ. Ν. Χριστοδουλάκη συνιστούν
ήδη φειδώ και προσοχή στους καταναλωτές καυσίμων. Η κυβέρνηση Σημίτη δεν έχει
όμως δώσει ακόμη απάντηση στο ερώτημα αν ο πολιτικός της λόγος μπορεί να γίνει
λιγότερο θετικός ­ αν δηλαδή θα πρέπει να αρχίσει να λέγεται στους πολίτες ότι
τα πράγματα ίσως να μην πάνε τόσο καλά τόσο γρήγορα.