ΔΡΟΜΟΙ

Το ποιοι…

… είμαστε και το πώς ζούμε και πεθαίνουμε είναι άραγε καθορισμένο από τα
γονίδιά μας; Ή μήπως όλα αυτά δεν είναι παρά μια ιδεολογία, μια ιδεολογία
ψευδής, που επιβάλλει στρεβλές ιδέες για την κληρονομικότητα στη βιολογία και
την κοινωνία; Σε εννέα δοκίμια με τον γενικό τίτλο «Δεν είναι απαραιτήτως
έτσι: Το όνειρο του ανθρώπινου γονιδιώματος και άλλες αυταπάτες», ο Αμερικανός
βιολόγος Ρίτσαρντ Λιούοντιν παρουσιάζει τις κριτικές που έγραψε για 36 βιβλία
στο «The New York Review of Books», σε διάστημα δεκαεννέα χρόνων: μέτρηση της
ευφυΐας, γενετικό υπόβαθρο του αλτρουισμού, σχέση εγκεφάλου – νόησης ανθρώπινο
γονιδίωμα. Παρά τις εντυπωσιακές κατακτήσεις της σύγχρονης επιστήμης φαίνεται
πως δεν είναι εύκολο να απαλλαγούμε από τη μηχανιστική σκέψη.

Ο γενετικός…

… ντετερμινισμός ξεφυτρώνει παντού. Επικρατεί γενικώς η ψευδής εντύπωση,
επισημαίνει ο Λιούοντιν, πως μια και γνωρίσαμε πια τα γονίδιά μας, λύσαμε όλα
τα προβλήματά μας: θα μπορούμε από εδώ και πέρα να θεραπεύουμε τις ασθένειές
μας ή να βάζουμε το DNA να μας λέει ποιος είναι υπεύθυνος για τα εγκλήματά
μας. Πιο ανησυχητικό ακόμη είναι όταν αυτός ο γενετικός ντετερμινισμός έρχεται
να δικαιώσει κοινωνικές καταστάσεις: οι επιτυχημένοι είναι επιτυχημένοι επειδή
είναι ικανοί, οι αποτυχημένοι είναι αποτυχημένοι επειδή είναι ανίκανοι. Με δυο
λόγια, σε αυτή τη μυθολογία της γενετικής ομοιομορφίας και «ομαλότητας», οι
σύγχρονοι κοινωνιολόγοι μοιάζουν ολοένα και περισσότερο με εκείνους τους
επιστήμονες που τον περασμένο αιώνα μετρούσαν τις ανθρώπινες ιδιότητες με το
μέγεθος του κρανίου.

Το ανθρώπινο…

… γονιδίωμα, όμως, λέει ο Λιούοντιν, είναι προβληματικό, επειδή δεν υπάρχει
ένα και μόνο και ενιαίο ανθρώπινο γονιδίωμα. Τα γονίδια διαφέρουν από άνθρωπο
σε άνθρωπο. Η μεγάλη προσφορά του Δαρβίνου ήταν επαναστατική γιατί έστρεψε την
έρευνα από την ομοιομορφία του αφηρημένου μέσου ανθρώπου στις διαφορές των
συγκεκριμένων ατόμων. Για την εξέλιξη, οι ομοιότητες ανάμεσα στα μέλη ενός
συνόλου είναι πολύ λιγότερο σημαντικές από τις διαφορές τους. Χωρίς τις
παραλλαγές, τις διαφορές, δεν θα είχε υπάρξει εξέλιξη και συνεπώς δεν θα είχε
υπάρξει βιολογικός κόσμος: η ομοιομορφία θα καταδίκαζε τη ζωή στον θάνατό της.

Οι προεκτάσεις…

… από τη βιολογία στην κοινωνία είναι προφανείς: γνωρίζουμε τι είναι
καλύτερο για την ανθρωπότητα (ανεκτικότητα, διαφορετικότητα) και τι είναι
χειρότερο γι’ αυτήν (μισαλλοδοξία, καταστροφή της διαφορετικότητας). Η
επιστήμη δεν μπορεί να αποχωριστεί την εποχή της. Κάποτε, η ευγονική έμοιαζε
μια νόμιμη επιστημονική επιδίωξη. Χρειάστηκε να περάσουμε από το κολαστήριο
του ναζισμού για να δούμε ­ αναδρομικά ­ πόσο ήταν στρεβλή και ιδιοτελής, για
να διαπιστώσουμε πως οι επιστήμονες ξεγελούσαν τον εαυτό τους με την ιδεολογία
του «μέσου και τυπικού ανθρώπου». Η σύγχρονη εμμονή για τα γονίδια κινδυνεύει
ίσως να γίνει «μια από τα ίδια». Η επιστήμη μας και ο πολιτισμός μας
διακατέχονται από αυτή την εμμονή, επειδή έχουν παγιδευτεί μέσα σε μια τέτοια
απλουστευτική και μηχανιστική συλλογιστική. Τι μπορεί άραγε να βάλει κανείς
απέναντί της; Ό,τι και ο Λιούοντιν: την ιδεολογία της διαφορετικότητας και της
απροσδιοριστίας, αυτήν που πάντα αποτελούσε τη μοναδική εγγύηση για την
απελευθέρωση του ανθρώπου.