Το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης ως αντίβαρο στη «διαπλοκή»

Με βάση τη γενική προσέγγιση για τις ανεξάρτητες διοικητικές αρχές, που
επιχειρήσαμε σε προηγούμενο σημείωμά μας, το Σύνταγμα πρέπει να περιβάλει
εξαρχής με την αυξημένη τυπική ισχύ του συγκεκριμένες τέτοιες αρχές, οι οποίες
θα αντιμετωπίζουν ευθέως τις πλέον προωθημένες και πιεστικές επελάσεις των
«διαπλεκόμενων» συμφερόντων. Την πλέον ορατή ­ αλλά και επίφοβη ­ έκφραση
αυτών των συμφερόντων αποτελούν αναμφίβολα τα ηλεκτρονικά ΜΜΕ. Ως εκ τούτου
έχει καταστεί πλέον επιτακτική η οργάνωση ενός πραγματικού ελέγχου των
παρεκτροπών τους, μέσω ενός ενισχυμένου Εθνικού Συμβουλίου Ραδιοτηλεόρασης, ως
ανεξάρτητης διοικητικής αρχής που θα διαχειρίζεται τα κρίσιμα και καίρια
προβλήματα που άπτονται της οργάνωσης και λειτουργίας του επικοινωνιακού
φαινομένου, δηλαδή της πλέον πολυσύνθετης αλλά και της πλέον επικίνδυνης
σύγχρονης έκφανσης του εξουσιαστικού φαινομένου. Πέρα δηλαδή από τη μεγάλη
σημασία του για την προστασία των πολιτικών και ατομικών δικαιωμάτων, το ΕΣΡ
καλείται προεχόντως να διαδραματίσει τον ρόλο του θεσμικού αναχώματος που
θωρακίζει πρώτα και πάνω από όλα την υπόσταση, τον πολιτικό ρόλο και την
ιστορική προοπτική του εθνικού κράτους, απέναντι στις παντοειδείς και
εκρηκτικές απειλές που το πολιορκούν με αιχμή του δόρατος τις ιδιωτικές
εξουσίες που ελέγχουν την επικοινωνία. Αυτή εξάλλου είναι και η πρωταρχική
έννοια και σημασία της θεσμικής εγγύησης του άμεσου ελέγχου του κράτους, υπό
την οποία τελεί η οργάνωση και λειτουργία των ραδιοτηλεοπτικών ΜΜΕ κατά την
ισχύουσα συνταγματική ρύθμιση, η οποία ωστόσο έχει υποστεί έως τώρα μια διττή
υπονομευτική στρέβλωση: στην πρώτη φάση (1975-1988), της αμιγώς κρατικής
ραδιοτηλεόρασης, ο άμεσος κρατικός έλεγχος ταυτίσθηκε λίγο – πολύ με τον
κυβερνητικό έλεγχο, ενώ στη συνέχεια υποχώρησε εντελώς, αφήνοντας ελεύθερο το
έδαφος στην ιδιωτική ασυδοσία, που κατέστησε τα εν λόγω μέσα προνομιακό πεδίο
αδίστακτου οικονομικού ελέγχου και κραυγαλέας «διαπλοκής».

Τα τελευταία χρόνια έγινε πάντως αναμφίβολα μια προσπάθεια ορθολογικότερης
αναδιάταξης του ραδιοτηλεοπτικού τοπίου, ώστε να πάψει να θυμίζει τους
χρυσοθήρες στη μακρινή Δύση. Στο επίκεντρο αυτής της προσπάθειας βρέθηκε
εξαρχής η διαρκώς εξαγγελλόμενη αναβάθμιση του ΕΣΡ, το οποίο ωστόσο δεν έχει
βρει έως τώρα, στην πολυκύμαντη πορεία του, το στίγμα και τον ρόλο του. Ήδη
βεβαίως το ΕΣΡ κατοχυρώνεται συνταγματικά ενώ παράλληλα αποφασίσθηκε και η
αναθεώρηση του άρθρου 14.9 Σ. «με στόχο να καταστούν υποχρεωτικές εκ του
Συντάγματος οι εγγυήσεις διαφάνειας και πολυφωνίας στα μέσα ενημέρωσης». Η
διαφορά ωστόσο της δικής μας άποψης σε σχέση με αυτές τις ­ ορθά εγκριθείσες ­
προτάσεις, όπως έχουν διατυπωθεί στο πλαίσιο της τρέχουσας αναθεώρησης,
βρίσκεται σε δύο βασικά σημεία:

Το πρώτο σημείο είναι η αναγκαιότητα της κατοχύρωσης του ρόλου του ΕΣΡ ως
αρχής που θα συνδυάζει αφετηριακά και εκ του Συντάγματος δύο στοιχεία: την
ισχυρότερη δυνατή έμμεση δημοκρατική νομιμοποίηση ­ σε ό,τι αφορά την
ανάδειξη, τον έλεγχο και τη δυνατότητα ανάκλησης της ηγεσίας τους από τη
Βουλή, σύμφωνα με όσα έχουμε εκθέσει αναλυτικά σε προηγούμενο σημείωμά μας ­
με τη μέγιστη δυνατή αποτελεσματικότητα, ώστε να είναι πράγματι σε θέση να
επιβάλλει τη διαφάνεια και την πολυφωνία που επιτάσσει, κατά τα ανωτέρω, το
άρθρο 14.9 Σ.

Το δεύτερο σημείο διαφοροποίησης αφορά τη συστηματική ένταξη του ΕΣΡ στο
πλαίσιο της συνταγματικής ρύθμισης των ΜΜΕ. Όπως διαφαίνεται από την πρόταση
αναθεώρησης που εγκρίθηκε, η καθιέρωση του ΕΣΡ θα αποτελεί απλώς μια πρόσθετη
εγγύηση για τα ραδιοτηλεοπτικά μέσα, στο πλαίσιο πάντως μιας κοινής και
εξισωτικής κατ’ αρχήν αντιμετώπισης του συνόλου των ΜΜΕ. Αυτό συνάγεται
εμμέσως πλην σαφώς από την προτεινόμενη, παράλληλα προς την καθιέρωση του ΕΣΡ,
εξομοίωση της ελευθερίας του Τύπου με εκείνη των Ραδιοτηλεοπτικών Μέσων. Αυτό
όμως αποτελεί, κατ’ αρχήν, μια ανιστόρητη πολιτική επιλογή, δεδομένου ότι
άλλες είναι οι καταβολές της ελευθερίας του Τύπου, ως κατ’ εξοχήν
«αντιεξουσιαστικού» θεσμού, άρρηκτα συνδεδεμένου με τον συνταγματικό
φιλελευθερισμό, και άλλες των ραδιοτηλεοπτικών μέσων, τα οποία εξ υπαρχής ­
και δεδομένης της τεράστιας εμβέλειας και της μονοπωλιακής ή ολιγοπωλιακής
θέσης τους ­ ανέδειξαν ως προεξάρχοντα τον προπαγανδιστικό τους χαρακτήρα,
άλλοτε στην υπηρεσία του κράτους και των κυβερνήσεων, ήδη δε προ πολλού στην
υπηρεσία της αγοράς, των εξωθεσμικών κέντρων ιδιωτικής ισχύος και των
«διαπλεκόμενων» συμφερόντων.

Μια τέτοια επιλογή μοιραία οδηγεί σε μία υπόσκαψη των νομιμοποιητικών θεμελίων
του άμεσου κρατικού ελέγχου που ασκεί το ΕΣΡ, αφού τα ραδιοτηλεοπτικά μέσα
αντιμετωπίζονται προεχόντως ως μέσα ελευθερίας και όχι ως μέσα εξουσιαστικής
επιβολής. Ωστόσο είναι η δεύτερη πλευρά τους, η εξουσιαστική, που πράγματι
κυριαρχεί στις μέρες μας ­ και μάλιστα καταθλιπτικά ­ επιβάλλοντας ως αναγκαία
και επιτακτική συνέπεια τη διαφορετική μεταχείρισή τους σε σχέση με τον Τύπο.
Πολλώ δε μάλλον όταν η λειτουργία τους προϋποθέτει συγκεκριμένη διαχείριση και
κατανομή, από το κράτος, των εθνικών ραδιοτηλεοπτικών συχνοτήτων, δηλαδή
παραχώρηση, σε τελευταία ανάλυση, δημόσιας υπηρεσίας. Αυτό δικαιολογεί άλλωστε
και την παράλληλη υπαγωγή της ραδιοτηλεόρασης σε καθεστώς προηγούμενων αδειών,
η οποία πρέπει να είναι, κατά την άποψή μας, σε κάθε περίπτωση υποχρεωτική και
όχι δυνητική (όπως προβλέπεται να είναι με βάση την πρόταση του γενικού
εισηγητή της πλειοψηφίας).

Με άλλα λόγια, ο δημόσιος και δημοκρατικός έλεγχος, τον οποίον καλείται να
εξειδικεύσει το ΕΣΡ, αποτελεί επιστέγασμα μιας ιδιαίτερης συνταγματικής
μεταχείρισης των ραδιοτηλεοπτικών μέσων και όχι απλή εξαίρεση από έναν κανόνα
ομοιόμορφης ρύθμισης του συνόλου των ΜΜΕ, με βάση τη συνταγματική προβληματική
των ατομικών δικαιωμάτων (και ιδίως της πληροφόρησης). Η προβληματική αυτή
βεβαίως εμπλέκεται πολλαπλά με την οργάνωση και λειτουργία των
ραδιοτηλεοπτικών μέσων, όπως θα δούμε αναλυτικά σε επόμενο σημείωμά μας. Εδώ
όμως εκείνο που μας ενδιαφέρει περισσότερο είναι ο άμεσος έλεγχος του κράτους
όχι σε σχέση με εκδηλώσεις του συνταγματικού φιλελευθερισμού αλλά ως αντίβαρο
και ως εγγύηση απέναντι σε ιδιότυπες εκφάνσεις και μεταλλάξεις του
εξουσιαστικού φαινομένου. Διότι είναι προφανές ότι μια τέτοια θεώρηση θέτει
επί τάπητος μια άλλη οπτική των σχέσεων ελευθερίας και εξουσίας, αφού δεν
εκκινεί από τη λογική της στάθμισης μεταξύ ισότιμων δικαιωμάτων αλλά από την
ανάγκη αντιμετώπιση μιας υπό εκκόλαψη γυμνής και ανέλεγκτης «κυριαρχίας»,
απέναντι στην οποία το κράτος οφείλει να αντιτάξει τη δημοκρατικά
νομιμοποιημένη και πολλαπλά εγγυημένη δική του, και μάλιστα κατά τρόπο απτό,
συγκεκριμένο και συνταγματικά οριοθετημένο.

Ο Γιώργος Χ. Σωτηρέλης, είναι επίκουρος Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου
στο Πανεπιστήμιο Αθηνών