ΔΡΟΜΟΙ

Οι ποιητές…

… τραγουδούσαν πάντα για τον άνθρωπο και τα όπλα του, μα δεν έκρυψαν ποτέ
την αλήθεια πως ο πόλεμος είναι η πιο αφύσικη δραστηριότητα και πως η μάχη
είναι τρομακτική. Από τον Μαραθώνα μέχρι το Βατερλώ, οι στρατιώτες παρέλυαν
από τον τρόμο ή το έβαζαν στα πόδια και μονάχα η απειλή μιας σκληρής τιμωρίας
μπορούσε ­ αν μπορούσε ­ να τους σταματήσει. Μόλις στον εικοστό αιώνα οι
άνθρωποι άρχισαν να βλέπουν αυτό τον ενστικτώδη τρόμο σαν κάτι άλλο εκτός από
προδοσία, κάτι ίσως σαν αρρώστια. Στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο βρετανικός
στρατός είχε σκληρή πειθαρχία: εκτέλεσε 307 στρατιώτες του για να δώσει θάρρος
στους υπόλοιπους. Ωστόσο, πολλοί στρατιώτες χωρίς κανένα σωματικό τραύμα
εξακολουθούσαν να καταρρέουν στο πεδίο της μάχης, κυριευμένοι από ρίγη,
ανήμποροι να σταθούν στα πόδια τους, να μιλήσουν ή να ουρήσουν, τόσοι πολλοί
που δεν είχε πια νόημα να τους εκτελέσει κανείς για προδοσία.

Το βιβλίο…

… του Μπεν Σέπαρντ «Πόλεμος νεύρων» (εκδ. Jonathan Cape) δεν γράφει για
ήρωες σαν και εκείνους που τίμησαν χθες και προχθές η Γαλλία και η Βρετανία
στη γιορτή των βετεράνων. Είναι μια ιστορία της στρατιωτικής ψυχιατρικής από
τη Φλάνδρα μέχρι τον Περσικό Κόλπο. Και γράφει για στρατιώτες που, στις αρχές
του πολέμου, «έκλαιγαν και έτρεμαν και φοβούνταν πως είχαν χάσει το φως τους».
Στο στρατιωτικό νοσοκομείο που τους πήγαιναν, ο δόκτωρ Μάγιερς έδωσε πρώτος
τον όρο «σοκ της οβίδας» σε αυτές τις θλιβερές περιπτώσεις και έτσι άρχισαν να
βλέπουν για πρώτη φορά αυτούς τους ανθρώπους περισσότερο ως θύματα παρά ως
άξιους τιμωρίας. Ο όρος του Μάγιερς έγινε σλόγκαν της εποχής, έτσι που, το
1919, ο Λόιντ Τζορτζ είπε: «Ο κόσμος πάσχει από το “σοκ της οβίδας”».

Η ψυχιατρική…

… ήταν βέβαια ακόμη στα σπάργανα και οι «θεραπείες» που εφαρμόζονταν ήταν
τόσο βάρβαρες, που μερικοί ασθενείς προτιμούσαν τα χαρακώματα. Στη Γερμανία,
τα ηλεκτροσόκ συχνά οδηγούσαν στον θάνατο. Πάντως, στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο
ο γερμανικός στρατός ήταν πιο ανθρώπινος από τον βρετανικό: εκτέλεσε μόνο 48
στρατιώτες του. Όμως, με τον επόμενο πόλεμο κάτι αλλάζει. Οι στρατιώτες που
εκτελούνται από τους Γερμανούς φτάνουν για να συγκροτήσουν μεραρχία: 10.000
μέχρι το 1944 και 5.000 το 1945. Ο Σέπαρντ φαντάζεται μάλιστα τους στρατηγούς
της Βέρμαχτ να υποστηρίζουν πως ο στρατός τους κατέρρευσε το 1918, ενώ
πολέμησε μέχρι τέλους το 1945.

Ο ήρωας…

… του συγγραφέα είναι ο Τζον Άπελ, ένας Αμερικανός ψυχίατρος που βρέθηκε στα
πεδία των μαχών του Κασίνο και του Άντσιο το 1944. Κατέληξε στο εύλογο
συμπέρασμα πως δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα σαν αυτό που λένε «να συνηθίσει
κανείς στη μάχη» και διαπίστωσε πως όλοι οι στρατιώτες καταρρέουν ψυχικά
ύστερα από το πολύ έναν χρόνο πολεμικής δράσης. Ο αμερικανικός στρατός
εκμεταλλεύθηκε τα ευρήματά του ­ και τότε και αργότερα, στο Βιετνάμ ­
φροντίζοντας οι στρατιώτες του να μη μένουν για πολύ στα πεδία της μάχης. Παρ’
όλα αυτά, η ψυχιατρική ορολογία, το «σοκ της οβίδας», δεν μπόρεσε ποτέ να
κρύψει το παράδοξο του πολέμου. Το πρώτο πρωί της μάχης του Σομ, το 1916,
είχαν κιόλας σκοτωθεί 20.000 Βρετανοί στρατιώτες. Και αναρωτιέται κανείς:
ποιος ήταν λιγότερο φυσιολογικός; Οι σύντροφοί τους που «λύγισαν» ή εκείνοι
που τους έσπρωξαν σε αυτό σημείο;