Τις κρατούν… αλυσοδεμένες με ψυχοφάρμακα!

Η 40χρονη γυναίκα που κάθησε απέναντι από την ερευνήτρια Ασημίνα
Μιχαλούτσου, στην αίθουσα δικηγόρων των Γυναικείων Φυλακών Κορυδαλλού, πήρε το
κωδικό όνομα «Ευρυδίκη» ­ προς χάριν του απορρήτου της πανεπιστημιακής έρευνας.

Δέχθηκε να καταθέσει τις εμπειρίες της η Ευρυδίκη, όχι γιατί περίμενε κάτι
καλύτερο για εκείνη αλλά γιατί ήθελε να βοηθήσει. Με αυτή την πρόθεση, άρχισε
να ξετυλίγει το νήμα της ζωής της στο κορίτσι που κουβάλαγε τα μισά της
χρόνια…

Η ζωή της ξεκίνησε σ’ ένα χωριουδάκι της Πελοποννήσου. Έβοσκε τα ζώα του
πατέρα της και μάθαινε λίγα κολλυβογράμματα. Εφτά χρονών, άρχισε να δουλεύει
«εσωτερική» υπηρέτρια σε διάφορα σπίτια. Δεν την τρόμαξε ποτέ η δουλειά, αυτό
που πολύ την τρόμαξε και ακόμα την τρομάζει ­ περισσότερο και από τη φυλακή ­
ήταν ο βιασμός της. Στα εννέα της χρόνια.

Άλλαξε πολλά σπίτια η Ευρυδίκη κι έμεινε σε ένα μόνο 13 ολόκληρα χρόνια. Ήταν
το δικό της σπιτικό, η ίδια ήταν 13 χρόνων, γυναίκα μικροτεχνίτη, παιδί που
δεν μεγάλωσε, άγουρη μάνα. Απέκτησε μαζί του συνολικά πέντε παιδιά. Εκείνος
ήταν καλός στη δουλειά του, μονάχα που έπαιζε χαρτιά. Και τα έχασε όλα. Έτσι η
Ευρυδίκη ανέλαβε το βάρος μιας οικογένειας, δουλεύοντας «σκληρά, ως
αποκλειστική νοσοκόμα, διπλοβάρδιες και τριπλοβάρδιες, αρκεί να μη λείψει
τίποτα από τα παιδιά μου…»

Στα 26 της χρόνια πήρε τη μεγάλη απόφαση και χωρίζει τον άντρα της. Απέμεινε
με τα παιδιά της ­ «είναι ό,τι πιο πολύτιμο έχω στον κόσμο, μόνο γι’ αυτά ζω
και προσπαθώ να αντέξω…»

Στη φυλακή βρέθηκε το 1993. Για ανθρωποκτονία. Από αμέλεια, λέει εκείνη. «Από
δόλο» αποφάνθηκε το δικαστήριο. Έτσι απέκτησε «μέλλον» η Ευρυδίκη στη
φυλακή… Που νιώθει μίσος για αυτό που λέγεται «δικαιοσύνη», για τους
δικηγόρους «που μόνο για να τα πάρουν ενδιαφέρονται», για τα ΜΜΕ που τα θεωρεί
υπεύθυνα «για τη βαριά ποινή που μου επιβλήθηκε». Η φυλακή, πιστεύει, «θα
μπορούσε να είναι σχολείο»… Αλλά δεν είναι. Είναι «ομάδες», «αρχηγοί»,
«ρουφιανιά», ξυλοδαρμοί από τους φύλακες, ναρκωτικά που μπαινοβγαίνουν. Έχει
δει, καταγγέλλει, κρατούμενες να πεθαίνουν από ξύλο κι άλλες από ναρκωτικά ­
«χωρίς αυτά να γίνονται γνωστά παραέξω» ­, έκανε και η ίδια μια απόπειρα
αυτοκτονίας και φοβάται ότι δεν θα αντέξει…

Δεν υπάρχει «αύριο», δεν θέλει να το σκέφτεται ­ «δεν ξέρω αν ποτέ βγω από εδώ
μέσα». Είναι ήδη άρρωστη και φοβάται ότι θα πεθάνει. Αυτό άλλωστε που έχει
μέσα της ­ «πίκρα έχω μέσα μου και πόνο» ­ μοιάζει με καθημερινό αργό
θάνατο…

Η ταυτότητα της έρευνας

Η Ευρυδίκη είναι μια από τις 103 κρατούμενες που πήραν μέρος στη πρώτη (και
αδημοσίευτη ακόμα) μεγάλη έρευνα στις Γυναικείες Φυλακές Κορυδαλλού που
διενήργησε το Εργαστήριο Ποινικών και Εγκληματολογικών Ερευνών του
Πανεπιστημίου Αθηνών με επιστημονικό υπεύθυνο τον καθηγητή Εγκληματολογίας κ.
Νέστορα Κουράκη και συντονίστρια την εγκληματολόγο κ. Φωτεινή Μηλιώνη.

Την εποχή που ξεκίνησε η έρευνα (τον Μάιο του ’95) στον Κορυδαλλό κρατούνταν
137 Ελληνίδες. Οι αλλοδαπές κρατούμενες εξαιρέθηκαν, λόγω της αδυναμίας τους
να συνομιλήσουν σε άλλη γλώσσα πέρα από τη μητρική τους ­ υπάρχει η προοπτική
να γίνει στο άμεσο μέλλον ειδική έρευνα γι’ αυτές…

Το 75% των Ελληνίδων κρατουμένων δέχθηκε να απαντήσει στο ερωτηματολόγιο των
94 ερωτήσεων και να δώσει προσωπικές συνεντεύξεις στους νεαρούς ερευνητές του
Πανεπιστημίου Αθηνών ­ προπτυχιακοί και μεταπτυχιακοί φοιτητές των Σχολών
Νομικής, Ψυχολογίας και Κοινωνιολογίας. Οι επιτόπιες επισκέψεις των ερευνητών
κράτησαν 23 ημέρες και η επαφή με κάθε κρατούμενη χωριστά γινόταν άλλοτε στην
αίθουσα συνηγόρων και άλλοτε στην αίθουσα ψυχαγωγίας όπου η εισαγωγή ήταν πιο
αθρόα και πιο ειλικρινής.

Η συμμετοχή των γυναικών ήταν σε απόλυτη συνάρτηση με το πρόσωπο του…
θυρωρού. Ο τρόπος που καλούνταν οι γυναίκες από το μικρόφωνο ήταν καταλυτικός
για τη συμμετοχή τους. Και τι περίεργο, όταν είχε βάρδια συγκεκριμένη
υπάλληλος στην κιγκλίδα, δεν εμφανιζόταν καμία κρατούμενη… Εξίσου περίεργο
είναι και το γεγονός ότι η παρουσία των ερευνητών ήταν μάλλον ενοχλητική και
κουραστική για τους υπαλλήλους. Δεν έχαναν την ευκαιρία να τους αποκαρδιώσουν
για το «μάταιο των προσπαθειών τους» και να τους τονίσουν ότι οι κρατούμενες
είναι «αδιάφορες, οκνηρές και αγράμματες». Αρκετοί άλλωστε απ’ αυτούς, όπως
επισημαίνεται στην έρευνα, είχαν μια στάση που περισσότερο θύμιζε
γραφειοκρατική διεκπεραίωση δημοσιοϋπαλληλικού ωραρίου, εξαντλούμενη στο
τετράπτυχο «κλείδωμα – ξεκλείδωμα – καταμέτρηση – αναφορά», και λιγότερο
ενασχόληση με ανθρώπους που αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα και χρειάζονται
βοήθεια.

Μεγάλη δυσπιστία και επιφυλακτικότητα κυριάρχησε στην αρχή και από την πλευρά
των κρατουμένων ­ λόγω των οδυνηρών απογοητεύσεων που κατά καιρούς έχουν
βιώσει. Πολλές βρίσκονταν σε άθλια οικονομική κατάσταση και άδραξαν την
ευκαιρία να κάνουν έκκληση για οικονομική βοήθεια. Πήγαιναν όμως περιποιημένες
στη συνάντηση με τον ερευνητή και λίγο πριν εμφανισθούν μπροστά του, έστρωναν
τη φούστα, διόρθωναν την μπλούζα τους ή χτένιζαν με τα δάκτυλα τα μαλλιά…

Το 60% των φυλακισμένων γυναικών δέχεται ότι γίνεται συχνά χρήση ναρκωτικών
ουσιών και ψυχοφαρμάκων στις Γυναικείες Φυλακές Κορυδαλλού. Παραδέχονται ότι
προμηθεύονται τα ναρκωτικά κατά ίσο ποσοστό, είτε από τους υπαλλήλους είτε από
τρίτους ­ συγγενείς, δικηγόρους. Τα ψυχοφάρμακα, αντίθετα, χορηγούνται κυρίως
από τους υπαλλήλους.

Η συνήθεια της χρήσης ναρκωτικών αποκτήθηκε σε ποσοστό 82,4% πριν από τον
εγκλεισμό στη φυλακή και σε ποσοστό 17,6% μέσα στη φυλακή.

Η γενικότερη αντίδραση των κρατουμένων στα προβλήματα της φυλακής εκδηλώνεται
με παθητικό και υποτονικό τρόπο. Στην πλειονότητά τους απάντησαν ότι μένουν
αμέτοχες στις όποιες αντιδράσεις (35%) ή αδιαφορούν (17,5%). Με κλάμα και
κλείσιμο στον εαυτό τους αντιδρά το 21,4% των φυλακισμένων.

Οι μητέρες κρατούμενες έχουν την τάση να κρύβουν από τα παιδιά τους τον
εγκλεισμό τους στη φυλακή ­ η απώλεια της οικογένειας είναι μεγαλύτερο πλήγμα
από την απώλεια της ίδιας της ελευθερίας. Το επισκεπτήριο είναι ένα άλλο
μεγάλο θέμα. Μόλις το 37,9% των γυναικών έχει τακτικούς επισκέπτες στη φυλακή.
Ένα μεγάλο ποσοστό ­ 18,4% ­ δεν έχει ποτέ επισκέψεις και ένα εξίσου μεγάλο ­
17,5% ­ βλέπει σπάνια προσφιλή του πρόσωπα. Εξίσου αραιή είναι και η
αλληλογραφία τους. Η μία στις δύο κρατούμενες, εξομολογήθηκε ότι δεν
αλληλογραφεί ποτέ, με κανέναν ­ το 26,7% είναι αγράμματες. Εκείνες ειδικά οι
αγράμματες γυναίκες που προέρχονται από την επαρχία είναι τελείως αποκομμένες
από τον οικογενειακό και κοινωνικό τους περίγυρο και αφημένες στην τύχη
τους…

Σε τι ελπίζουν…

Η ανασυγκρότηση της οικογένειας ­ όταν απολυθούν από τη φυλακή ­ είναι η άμεση
προτεραιότητα των φυλακισμένων γυναικών ­ 36,9%. Αλλά και η δημιουργία
οικογένειας, για όσες δεν έχουν ­ 26, 2%. Το 63,1% όμως παραδέχεται ότι η
έξοδος από τη φυλακή θα συνοδευτεί από μεγάλες δυσκολίες ­ επαγγελματικές
κυρίως και οικονομικές, και μετά οικογενειακές. Η κοινωνική απομόνωση και ο
στιγματισμός απασχολεί το 25,2% των κρατουμένων. Η βοήθεια που μπορούν να
περιμένουν είναι μόνο από τους στενούς συγγενείς και τα παιδιά τους. Ένα
σημαντικό ποσοστό γυναικών όμως (20,5%) δεν ελπίζει ότι υπάρχει κάποιος που
μπορεί να τις βοηθήσει μετά την αποφυλάκισή τους.

Σε μια προσπάθεια ανίχνευσης των συναισθημάτων που μπορεί να αναδυθούν μετά
την αποφυλάκιση, το 33% δήλωσε ότι θέλει να κάνει μια καινούργια αρχή. Το
30,1% επιθυμεί να ξεχάσει τον εφιάλτη της φυλακής. Ντροπή για το γεγονός του
εγκλεισμού του ανέφερε το 19,4%, πίκρα και οργή για την κοινωνική αντίδραση το
17,5%, φόβο μήπως εγκλειστεί και πάλι το 16,5%, μετάνοια για το αδίκημα που
διέπραξε το 12,6%, απογοήτευση για την αποξένωση και την περιθωριοποίηση το
9,7%, ικανοποίηση για την… εμπειρία το 7,8% (!) ενώ τρεις κρατούμενες (2,9%)
εξέφρασαν μεγάλο φόβο για την ξαφνική μετάβαση στην ελευθερία…

Εκείνες και οι «άλλες»…

Η συνύπαρξη ηλικιακά αταίριαστων ομάδων στις γυναικείες φυλακές δημιουργεί
εντάσεις στη σχέση των νέων και γηραιών κρατουμένων. Μητέρες με βρέφη έως
τριών ετών (21 παιδιά «φιλοξενούνται» αυτή τη στιγμή στη φυλακή, όπως με
πληροφόρησε η διευθύντρια των Γυναικείων Φυλακών Κορυδαλλού κ. Σαριβάσα)
μένουν σε χωριστή πτέρυγα αλλά κάποιες ώρες της ημέρας αναγκάζονται να
συγχρωτίζονται με άρρωστες, επιθετικές ή τοξικομανείς κρατούμενες. Η κράτηση
γυναικών που κατηγορούνται για οικονομικά αδικήματα και προέρχονται από
ανώτερα κοινωνικοοικονομικά στρώματα «προκαλεί» αμφίδρομα τη ζωή στη φυλακή.
Οι ίδιες καταγγέλλουν ως άδικη και άνιση τη συνύπαρξη με συγκρατούμενές τους
βαρυποινίτισσες και απαιτούν διαφορετική μεταχείριση. Οι «άλλες» θεωρούν
«προκλητική» τη συμπεριφορά τους και προβαίνουν στο υλικό ξεγύμνωμά τους ­
αφαιρούν οτιδήποτε έχουν πάνω τους, από ρολόι έως ευτελή είδη ρουχισμού.

Κώδικες και «δυάδες»

Τρεις είναι οι κύριοι κώδικες που επικρατούν. Ο πρώτος λέει «άκου, βλέπε,
σώπα» και τον ακολουθούν οι πιο αδύναμες κρατούμενες. Ο δεύτερος κώδικας είναι
αυτός της «πυγμής» ­ ακολουθείται από τις ισχυρότερες, με διάθεση επιβολής
στις υπόλοιπες. Η ισχύς αποτιμάται και σε αρχαιότητα και σε μυϊκή υπεροχή. Η
μυϊκή υπεροχή, αν είναι δοκιμασμένη απόλυτα σε συνδυασμό και με την
αρχαιότητα, χαρίζει το σκήπτρο εξουσίας, τη δύναμη επιρροής… Μια δύναμη που
αναδεικνύεται σε εξουσία ­ ύστερα από πολλαπλές συγκρούσεις και πραγματικές
μάχες.

Ο τρίτος κώδικας λέει «όπως φέρεσαι θα σου φερθούν» και τον ακολουθούν οι
αδιάφορες και ουδέτερες κρατούμενες.

Εκτός όμως από τη διάκριση των κρατουμένων σε ασθενείς και ισχυρές υπάρχουν
και τα «καρφιά», οι αρεστές στη διοίκηση κρατούμενες που ενεργούν ορισμένες
φορές, όπως εξηγεί η κ. Μηλιώνη, «και ως μεσίτες για διευκόλυνση άλλων
κρατουμένων έναντι ανταλλάγματος. Υπάρχουν οι μεταπράτες που είναι εκείνες που
αποκομίζουν οφέλη είτε με τη διακίνηση ουσιών είτε πουλώντας γνωριμίες και
προσβάσεις για καλύτερη μεταχείριση αλλά υπάρχουν και οι καλλιεργημένες που
αντιμετωπίζουν με σνομπισμό τις λοιπές κρατούμενες…»

Ασφυκτική είναι η πίεση που ασκούν όσες ισοβίτισσες έχουν δικό τους κελί στις
νέες κρατούμενες για σύναψη ομοφυλοφιλικών σχέσεων. Όταν το πλεύρισμα γίνεται
«διακριτικά», αν είναι έξυπνη η νέα κρατούμενη μπορεί να ελιχθεί… Αλλά δεν
γίνεται πάντα έτσι…

Ο πραγματικός έλεγχος της φυλακής, από πλευράς διοίκησης, γίνεται διαμέσου των
τοξικομανών κρατουμένων. Όταν «εξουσιάζονται» αυτοί, διατηρείται και η τάξη.
Πολλές κρατούμενες στη διάρκεια της συνέντευξης, ήταν ημιναρκωμένες ενώ άλλες
στους διαδρόμους εμφάνιζαν στερητικά σύνδρομα. Φύλακες επιβεβαίωσαν τις
διαπιστώσεις των ερευνητών, ομολόγησαν την ανικανότητά τους να ανταποκριθούν
σε ανάλογες περιπτώσεις και εξομολογήθηκαν ότι αν κρατούμενη βρεθεί με
σύνδρομο στέρησης κατά τη διάρκεια της νύχτας που δεν είναι δυνατή η μεταγωγή
της στο νοσοκομείο, κρατείται δεμένη με χειροπέδες στην κιγκλίδα!

200.000 δραχμές για μια θέση σε κελί!

Οι γυναικείες Φυλακές Κορυδαλλού αποτελούνται κυρίως από θαλάμους και ορισμένα
κελιά. Ο υπερπληθυσμός στις φυλακές έχει προκαλέσει συμφόρηση στους θαλάμους
(πάνω και από 20 άτομα), ενώ ένα κελί το μοιράζονται συνήθως δύο. Στα κελιά
μένουν συνήθως ισοβίτισσες, ασθενείς κρατούμενες, αλλά και εκείνες που
τυγχάνουν εξαιρετικής μεταχείρισης, έναντι οικονομικών ανταλλαγμάτων· η
«εξασφάλιση» μιας θέσης σε κελί κοστολογείται από 100.000 – 200.000 δραχμές.
«Στο όνομα του υπερπληθυσμού, στοιχειώδεις ανθρώπινες ανάγκες μετατρέπονται σε
εμπορεύσιμα αγαθά», σημειώνει στην έρευνά της η εγκληματολόγος κ. Φωτεινή
Μηλιώνη. Ανάλογη κατάσταση επικρατεί και στα κοινά λουτρά και τις τουαλέτες
(μία για κάθε 20 κρατούμενες) όπου κυριαρχούν αντεγκλήσεις, λογομαχίες και
ξυλοδαρμοί για τη σειρά προτεραιότητας.

Οι υποτυπώδεις συνθήκες καθαριότητας και η υπερπλήρωση του χώρου ευνοούν τη
μετάδοση ασθενειών. Ο ιός της ηπατίτιδας εμφανίζεται συχνότατα, ενώ η
προληπτική ιατρική είναι ανύπαρκτη. Η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη των ασθενών,
στοιχειώδης. Διαπιστώθηκε ότι κρατούμενες που υπέφεραν από διάφορα επιδερμικά
αλλεργικά σύνδρομα με εμφανή τα σημάδια της νόσου, δεν έπαιρναν στοιχειώδη
φαρμακευτική αγωγή, ενώ η διαδικασία μεταφοράς τους στο νοσοκομείο μπορεί να
διαρκέσει και μήνες.

Οι περισσότερες κρατούμενες έπαιρναν ηρεμιστικά, αγχολυτικά, υπνωτικά χάπια
και εμφανίζονταν στη συνέντευξη σε ημιυπνώδη κατάσταση. Διαπιστώθηκε ακόμη
υψηλή φαρμακοεξάρτηση με ιατρική συνταγή ­ η υπερχορήγηση τέτοιων ουσιών
χρησιμοποιείται και ως μέθοδος ελέγχου και διατήρησης της… τάξης!

Ήταν απρόθυμες και επιφυλακτικές οι κρατούμενες, αλλά τελικά το 1/3 αυτών
απάντησε στον κύκλο των ερωτήσεων που αφορούσε τις ομάδες, τους αρχηγούς, την
επιβολή των αρχηγών, τα μέσα επιβολής και τα ανταλλάγματα, τις σχέσεις των
«αρχηγών» με το φυλακτικό προσωπικό…

*Το 77,8% των κρατουμένων που απάντησε, δεν δίστασε να παραδεχθεί ότι
συγκρατούμενές τους ελέγχουν τις υπόλοιπες στη φυλακή.

*Η σωματική βία είναι το κυριότερο μέσο επιβολής των γυναικών – αρχηγών,
παραδέχθηκε το 43,7% των κρατουμένων. Ο ηθικός καταναγκασμός κατέχει το 25,3%
των ουσιαστικών απαντήσεων και η χορήγηση ουσιών το 5,3%.

*Κατά κανόνα, οι αρχηγοί ζητούν υλικά ανταλλάγματα (56%) για τις υπηρεσίες
προστασίας που προσφέρουν και λιγότερο απαιτούν ενίσχυση στη διατήρηση της
αρχηγίας τους (12%) ή σεξουαλικά ανταλλάγματα (10%).

*Το 70,5% των κρατουμένων κρίνει ως «καλές» τις σχέσεις των αρχηγών με το
φυλακτικό προσωπικό.

*Στη σχέση των ιδίων των κρατουμένων με τους φύλακές τους, το 25% του συνόλου
των φυλακισμένων γυναικών παραδέχθηκε ότι σημειώνονται στη φυλακή περιστατικά
ξυλοδαρμών και δωροδοκιών. Ανέφεραν επίσης κρούσματα σεξουαλικής παρενόχλησης
από άνδρες σωφρονιστικούς υπαλλήλους…

Το 26,7% πιστεύουν ότι είναι αθώες

Την εποχή της έρευνας, το 25% των κρατουμένων ήταν έγκλειστες για
ανθρωποκτονία από πρόθεση, το 19,4% για κλοπή, το 13,5% για παράβαση του νόμου
περί ναρκωτικών, το 5,8% για ακάλυπτες επιταγές, το 4,9% για υπεξαιρέσεις, το
2,9% για απάτη εις βάρος του Δημοσίου, το 1,9% για πλαστογραφία, το 1,9% για
σωματική βλάβη, το 1% για εμπρησμό, το 1% για έκθεση ανηλίκου, το 2% για ψευδή
βεβαίωση και υφαρπαγή ψευδούς βεβαίωσης και 1% για εξύβριση δικαστηρίου.

Όσον αφορά την κρίση των κρατουμένων για τις ποινές τους, το 26,7% πιστεύει
στην αθωότητά του! Οι υπόλοιπες θεωρούν σε ποσοστό 26,7% ότι οικονομικοί λόγοι
τις ώθησαν στην πράξη τους, ακολουθούν οι συναισθηματικοί λόγοι(εγκλήματα
πάθους) σε ποσοστό 16,3%, οι οικογενειακοί (4,7%) και η κακοποίηση (2,3%).

Στη συντριπτική τους πλειονότητα (86,2%) θεωρούν αυστηρή την ποινή που τους
επιβλήθηκε, το 7,7% δέχεται την ποινή του, ενώ το 6,2% πιστεύει ότι η ποινή,
σε σχέση με το έγκλημα, είναι επιεικής…