Η «συναινετική» απαξίωση της συνταγματικής αναθεώρησης

Με βάση την επιχειρηματολογία του προηγούμενου σημειώματός μας, η συνταγματική
αναθεώρηση ξεκίνησε μεν από σωστή αφετηρία ­ την αναγκαιότητα «γενναίων
θεσμικών τομών» ­ στη συνέχεια όμως, πολύ ενωρίς, παρεξέκλινε της πορείας της
και εκτροχιάσθηκε. Η ρίζα του όλου προβλήματος, κατά την άποψή μας, βρίσκεται
στο ότι σταδιακά το όλο διάβημα εγκλωβίσθηκε στη λογική μιας στείρας
τεχνοκρατικής/νομικιστικής θεώρησης, η οποία υποκατέστησε χωρίς μεγάλες
αντιστάσεις τις αρχικές τολμηρές πολιτικές εξαγγελίες και οδήγησε στη
μετατόπιση του κέντρου βάρους προς την κατεύθυνση τής πάση θυσία συμφωνίας
μεταξύ των δύο μεγάλων κομμάτων. Το αποτέλεσμα ήταν αναμενόμενο: ατολμία και
θεσμικός κομφορμισμός, στρογγύλεμα των αντιθέσεων και, τελικά, εγκοίτωση της
αναθεώρησης σε μια προδιαγραμμένη πορεία «συναινετικής» άμβλυνσης, συγκάλυψης
ή και ισοπέδωσης των πολιτικών και ιδεολογικών διαφορών, η οποία προβλήθηκε
μάλιστα ­ κατ’ ευφημισμόν ίσως… ­ σαν «αναβίωση της πολιτικής»…

Έτσι χάθηκε δυστυχώς η ευκαιρία μιας ευρείας και σε βάθος πολιτικής συζήτησης
για τους θεσμούς, που θα απέληγε, μέσα από συλλογικές επεξεργασίες και
αναζητήσεις, σε μία συγκροτημένη συνταγματική πολιτική. Διότι βεβαίως η
συνταγματική πολιτική δεν πρέπει να συγχέεται ούτε πολύ περισσότερο να
ταυτίζεται με ­ «ουδέτερες» και «άχρωμες» ­ τεχνικές και διαδικαστικές
προσεγγίσεις της αναθεώρησης, οι οποίες είναι χρήσιμες μόνο κατά το τελευταίο
στάδιο της συνταγματικής της αποτύπωσης. Η συνταγματική πολιτική είναι
υποσύνολο τής εν γένει πολιτικής και ως εκ τούτου η χάραξη και εξειδίκευσή της
προϋποθέτει αλλά και συνεπάγεται την ένταξή της σε έναν ευρύτερο πολιτικό
σχεδιασμό, βάσει μιας ολοκληρωμένης αντίληψης για τα προβλήματα, τις
προκλήσεις και τις προοπτικές της σύγχρονης Δημοκρατίας. Με άλλα λόγια, ο
λόγος για την αναθεώρηση, ως λόγος προεχόντως πολιτικός, πρέπει να αρθρώνεται
στις γενικές του γραμμές από τις πολιτικές δυνάμεις, ως «συλλογικούς
διανοουμένους», και να καταλήγει, μέσα από ζωντανές ιδεολογικοπολιτικές
διεργασίες, σε συγκεκριμένες και ξεκάθαρες θέσεις και προτάσεις.

Υπό το πρίσμα αυτό, οι θεμελιώδεις επιλογές που σφράγισαν αυτήν την αναθεώρηση
­ υποκατάσταση του ζωντανού πολιτικού λόγου από τον ουδέτερο τεχνοκρατικό και
υποταγή της όλης πρωτοβουλίας σε μια προδιαγραμμένη και προκρούστεια
«συναίνεση» ­ όχι μόνο βρίσκονται ακριβώς στον αντίποδα μιας θεσμικά και
ιδεολογικά αποσαφηνισμένης πορείας αλλά και σηματοδοτούν, επιπλέον, την
απαξίωση και εν τέλει την άρνηση του ουσιαστικού περιεχομένου της
συνταγματικής (και κατ’ επέκταση τής εν γένει) πολιτικής. Σε ό,τι δε αφορά
ειδικότερα την πολυδιαφημισθείσα «συναίνεση», το μόνο που έχει επιτύχει έως
τώρα, όχι μόνο στο συγκεκριμένο ζήτημα, αλλά και γενικότερα, είναι να
συσκοτίζει ακόμη περισσότερο τις ­ ήδη ασαφείς ­ διαχωριστικές γραμμές μεταξύ
των πολιτικών δυνάμεων και να αφαιρεί το αναγκαίο οξυγόνο της διαφωνίας και
της αντιπαράθεσης από την πολιτική βιόσφαιρα της σύγχρονης Δημοκρατίας. Με
άλλα λόγια, η «συναινετική» αναθεώρηση αποτελεί απλώς ένα επιπλέον σύμπτωμα
της βαθύτατης κρίσης που ταλανίζει το πολιτικό μας σύστημα ή, στην καλύτερη
περίπτωση, μια μορφή διαχείρισης της κρίσης με τη θεσμοποίηση των στοιχείων
της. Ως εκ τούτου, σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να συμβάλει ούτε στην
υπέρβαση αυτής της κρίσης ούτε ­ πολύ περισσότερο ­ στην «αναβίωση της
πολιτικής»…

Όλα αυτά βέβαια δεν σημαίνουν ότι στην αναθεώρηση του Συντάγματος δεν πρέπει
να αναζητούνται συνθέσεις και συμφωνίες. Ωστόσο ένα κόμμα που θέλει να
αναλαμβάνει τις ευθύνες του, πρώτα χαράσσει τη συνταγματική του πολιτική ­ με
γνώμονα τις ιδεολογικές και πολιτικές κατευθύνσεις του και χωρίς
«συναινετικές» παρωπίδες και τεχνοκρατικούς παραμορφωτικούς φακούς ­ και στη
συνέχεια αναζητεί ευρύτερες συγκλίσεις. Οι συγκλίσεις δε αυτές ενδέχεται σε
ορισμένες περιπτώσεις να είναι και διακομματικές, όταν αναφέρονται σε θέματα
ευρύτερης αποδοχής, στην πλειονότητά τους όμως δεν μπορεί παρά να αναζητηθούν
προς την κατεύθυνση των συγγενέστερων πολιτικά κομμάτων. Πολύ περισσότερο
μάλιστα όταν ο συσχετισμός των πολιτικών δυνάμεων στην προηγούμενη Βουλή
ευνοούσε τη συμπλήρωση του αριθμού των 180 βουλευτών με μεγάλη ευχέρεια
επιλογών και συμμαχιών. Στο σημείο αυτό πρέπει να επισημανθεί η παράδοξη και
αντιφατική στάση του ΠΑΣΟΚ, το οποίο ενώ διακηρύσσει προς κάθε κατεύθυνση την
ανάγκη πολιτικών συγκλίσεων στους κόλπους της ευρείας «Κεντροαριστεράς»,
απέφυγε καθ’ όλο το διάστημα που προηγήθηκε τη διαμόρφωση μιας κοινής θεσμικής
στρατηγικής των δυνάμεων του χώρου αυτού προς ριζικότερες κατευθύνσεις και
επέμεινε μέχρι τέλους στην προνομιακή «συναίνεση» με τη Ν.Δ. (και μάλιστα
χωρίς να αξιοποιήσει μερικές αξιοπρόσεκτες «αιρετικές» προτάσεις από τον χώρο
αυτόν). Έτσι, δεν είναι συμπτωματικό ότι, κατά κανόνα, τόσο οι προτάσεις του
ΠΑΣΟΚ όσο και η υπεράσπισή τους από τον γενικό εισηγητή της πλειοψηφίας
προσυπογράφονται χωρίς ενδοιασμούς ­ ως πολιτικά επιδερμικές και ανώδυνες ­
από τη Ν.Δ., με ελάχιστες και κατά βάση επουσιώδεις εξαιρέσεις.

Συνοψίζοντας τα ανωτέρω, αυτό που καταλογίζουμε στο όλο εγχείρημα της
αναθεώρησης είναι η έλλειψη συγκεκριμένου ιδεολογικού και πολιτικού στίγματος,
θεσμικού βάθους και ιστορικής προοπτικής. Η εν εξελίξει αναθεώρηση όχι μόνον
κλείνει τα μάτια μπροστά στα μεγάλα και σημαντικά προβλήματα της σύγχρονης
Δημοκρατίας, αλλά και δεν αποτυπώνει τον πραγματικό συσχετισμό κοινωνικών και
πολιτικών δυνάμεων, όπως αυτός καταγράφηκε στις τελευταίες δύο εκλογές. Εκτός
βέβαια αν παραδεχθούμε ότι ο πραγματικός συσχετισμός, ασχέτως εκλογικών
αποτελεσμάτων, είναι τόσο συντηρητικός, ώστε να αποτρέπει κάθε συζήτηση για
τολμηρές μεταρρυθμίσεις. Η προσωπική μας άποψη είναι ωστόσο διαφορετική. Χωρίς
να παραγνωρίζουμε τις όποιες αρνητικές κοινωνικοπολιτικές συγκυρίες, εγχώριες
και διεθνείς, και χωρίς να θεωρούμε πανάκεια την αναθεώρηση για τη λύση των
πολιτικών μας προβλημάτων, πιστεύουμε ακράδαντα ότι υπήρχαν ­ και εν μέρει
υπάρχουν ακόμη, παρά το ότι το σχέδιο που κατατέθηκε από τον γενικό εισηγητή
της πλειοψηφίας είναι από κάθε άποψη απογοητευτικό ­ περιθώρια ιδεολογικών
συγκλίσεων γύρω από μια τολμηρή εναλλακτική συνταγματική πολιτική που θα
συμπυκνώνει ιδίως, σε επίπεδο θεσμικών προτάσεων, τις πλέον προωθημένες
αναζητήσεις και τους πλέον ανήσυχους προβληματισμούς όσων αγωνιούν για την
πορεία και την προοπτική της σύγχρονης Δημοκρατίας.

Μια τέτοια συνταγματική πολιτική προϋποθέτει βέβαια, πρώτα και πάνω απ’ όλα,
μια ζωντανή και διαλεκτική σχέση με την κοινωνία των πολιτών ­ όπου πρέπει σε
κάθε περίπτωση να ανιχνεύεται η πρώτη ύλη των όποιων μεταρρυθμίσεων ­ ενώ δεν
αποκλείει και ευρύτερες συναινέσεις σε ολόκληρο το φάσμα των πολιτικών
δυνάμεων, στο μέτρο ιδίως που όντως υπάρχει έδαφος για γόνιμο προβληματισμό
και για από κοινού αναζήτηση λύσεων. Η προσπάθεια αυτή, ωστόσο, δεν θα
καθιστούσε τη συναίνεση αυτοσκοπό και κατ’ επέκτασή δεν θα θυσίαζε στο όνομα
της σύγκλισης ούτε ζητήματα αρχής αλλά ούτε και τον σκληρό πυρήνα μιας
θαρραλέας και επεξεργασμένης συνταγματικής στοχοθεσίας. Διότι μόνο μια
αναθεώρηση με θεσμικό βάθος, αξιακή φόρτιση και ανοικτό ορίζοντα στη νέα εποχή
θα μπορούσε να συμβάλει ­ ουσιαστικά και συμβολικά ­ όχι μόνο στην άμυνα της
σύγχρονης Δημοκρατίας απέναντι στους κινδύνους που την περιβάλλουν αλλά, γιατί
όχι, και στην αναβίωση των ξεχασμένων αρχών του ριζοσπαστικού συνταγματισμού.

Διότι όσο και αν η ουσία μιας θεσμικής μεταρρύθμισης είναι αυτή που
συγκεντρώνει εν τέλει το ενδιαφέρον, η σημασία του συμβολισμού μιας γενναίας
και μακράς πνοής αναθεώρησης, μέσω της κατοχύρωσης ριζοσπαστικών θεσμών αλλά
και προωθημένων συνταγματικών αξιών, δεν πρέπει διόλου να παραγνωρίζεται και
να υποτιμάται. Είναι γνωστός, άλλωστε, ο παιδαγωγικός ρόλος των θεσμών, που
συνοψίζεται στη θέση: «Οι θεσμοί παράγουν ιδεολογία». Ιδίως στη σημερινή εποχή
των «μειωμένων προσδοκιών», της παθητικοποίησης και της ιδιώτευσης, το
ιδεολογικοπολιτικό «σημαίνον» μιας τέτοιας αναθεώρησης μπορεί να αποτελέσει
μια τονωτική ένεση πολιτικοποίησης στα κουρασμένα ανακλαστικά της σύγχρονης
Δημοκρατίας και συνάμα ένα προσκλητήριο αντίστασης στην γκρίζα πραγματικότητα
της κυριαρχίας των κεντρικών τραπεζών, των χρηματιστών, των «διαπλεκόμενων
συμφερόντων» και της «show business».

Συμπερασματικά, μόνο μια ριζοσπαστική, θαρραλέα και μακράς πνοής εναλλακτική
συνταγματική μεταρρύθμιση ­ μια μεταρρύθμιση δηλαδή που θα βρισκόταν στον
αντίποδα της τρέχουσας άχρωμης, άτολμης υποβαθμισμένης και πολιτικά αδιάφορης
«συναινετικής» αναθεώρησης ­ θα ήταν αυτή που θα μπορούσε, τροφοδοτώντας μια
ζωντανή διαδικασία ουσιαστικού διαλόγου και ανάδειξης επεξεργασμένων και
διακριτών αρχών, ιδεών και προγραμμάτων να ενεργοποιήσει τις όποιες
δημοκρατικές εφεδρείες του πολιτικού μας συστήματος. Να «παραγάγει» δηλαδή,
κατά τα ανωτέρω, ιδεολογία προσωπικής ελευθερίας και αξιοπρέπειας, κοινωνικής
δικαιοσύνης και πολιτικής συμμετοχής και να σηματοδοτήσει έτσι, πράγματι, την
«επιστροφή της πολιτικής»…

Ο Γ.Χ. Σωτηρέλης είναι επίκουρος καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών.