Χριστιανοί ένοπλοι στο σύστημα της οθωμανικής κατάκτησης

Χριστιανοί ένοπλοι (Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΑ’, σ. 421).

Οι ένοπλοι του αγροτικού χώρου, οι γνωστοί μας από την ιστοριογραφία ως
κλεφταρματολοί, απετέλεσαν σημαντικό παράγοντα των εξεγέρσεων της χριστιανικής
κοινότητας στην περίοδο της οθωμανικής κατάκτησης. Τα κινήματα στα οποία
μετέχουν συναρτώνται, ασφαλώς, με τις ευρύτερες γεωστρατηγικές σχέσεις
της Πύλης με τη Δύση και τη Ρωσία. Στις συγκυρίες όπου η αυτοκρατορία
υφίσταται την πιεστική διείσδυση και επιρροή των γειτόνων της στους
χριστιανικούς πληθυσμούς, Ρώσοι και Δυτικοί απειλούν και υπονομεύουν την
εσωτερική συνοχή και την κυριαρχία της στους κατακτημένους χριστιανούς.
Ωστόσο, ο θεσμός του αρματολικιού και οι περιπέτειες των ανθρώπων που
επάνδρωσαν τα αρματολίκια συνδέονται και με ζητήματα που έχουν να κάνουν, εν
πολλοίς, με τους εσωτερικούς μηχανισμούς ασφάλειας, αλλά και τις τοπικές και
περιφερειακές ισορροπίες.

Οι ένοπλοι αυτοί, που εναλλάσσονται σε ρόλους φύλακα και κλέφτη, συγκροτούνται
στην πορεία ως ιδιαίτερη κοινωνική κατηγορία, συστατικό στοιχείο της οποίας
είναι ο εξοπλισμός και η αναίρεση του καθεστώτος του κατακτημένου. Έτσι,
συστήνουν θεσμούς διαχείρισης της δύναμης και της επιρροής τους, παράγουν
τεχνικές και έναν πολιτικό πολιτισμό που πλαισιώνει τις σχέσεις τους με τη
χριστιανική κοινότητα και την οθωμανική εξουσία. Οι κλεφταρματολοί αποτελούν
μόνιμη εστία αναταραχών, γεγονός που δεν έχει να κάνει μόνο με τη δράση και
την εμπλοκή τους στη διαμόρφωση των τοπικών συσχετισμών δύναμης και επιρροής,
αλλά και με την εγγραφή τους στα σχέδια διείσδυσης της Δύσης και της Ρωσίας
στις κτήσεις της αυτοκρατορίας.

Ενόπλους βρίσκουμε πέραν από τις κύριες εστίες τους (αλβανικά φύλα που
έρχονται από τα βόρεια, Σουλιώτες, Μανιάτες, Βαλτινούς…) στους ορεινούς
όγκους (Ήπειρος, Μακεδονία, Θεσσαλία, Ρούμελη), όπου και δημιουργούνται τα
ισχυρά αρματολίκια. Αν και από τις αρχές της κατάκτησης η εξουσία
χρησιμοποίησε τοπικούς ενόπλους για τη δημόσια ασφάλεια, η παραγωγή αυτού του
πολυπληθούς δυναμικού προκύπτει κυρίως από την εσωτερική απορρύθμιση τους
κατακτητικού συστήματος, τη διεύρυνση της τοπικής αυτονομίας χριστιανικών και
τουρκικών κέντρων εξουσίας, που έρχεται με την αποδυνάμωση του κεντρικού
ελέγχου, τις δημογραφικές ή κοινωνικές κινητικότητες στο πλαίσιο της
κατακτημένης κοινότητας.

Εικόνα κλέφτη, όπως παρατίθεται από τον F.C.Η.L. Pouqueville στο βιβλίο του Histoire de la Regneration de la Grece (1825).

Το δυναμικό αυτό, που παράγεται εφόσον οι τοπικοί μηχανισμοί δεν μπορούν να
εξασφαλίσουν τη δημόσια ασφάλεια, διευρύνεται με τη ζήτηση ενόπλων από ξένους
στρατούς. Οι ένοπλοι, δηλαδή, που εξοπλίζονται λόγω τοπικών και κοινωνικών
ιδιαιτεροτήτων (πολεμικά φύλα, νομάδες) εμφανίζονται διαθέσιμοι σε
στρατολογήσεις ή παράγονται και λόγω της ζήτησης ενόπλων από δυτικούς
στρατούς, διαδραματίζοντας έτσι ένα σημαντικό όσο και αντιφατικό ρόλο: οξύνουν
τα προβλήματα εσωτερικής ανασφάλειας και ελέγχου της κεντρικής ή περιφερειακής
εξουσίας και, παραλλήλως, ανοίγουν τον δρόμο σε ξένες διεισδύσεις. Έχουμε,
δηλαδή, στην πορεία του χρόνου παραγωγή θεσμών που διασπούν τους οθωμανικούς
μηχανισμούς ασφάλειας και παγιώνουν υποδοχές της ξένης επιρροής. Ταυτόχρονα,
όλο αυτό το ένοπλο δυναμικό ενσωματώνεται στο κατακτητικό σύστημα, καθώς το
αρματολίκι καθίσταται θεμελιώδης χώρος λειτουργίας του και επανεγγράφεται έτσι
στις τοπικές και περιφερειακές ισορροπίες. Επίσης, τα αρματολίκια ενσωματώνουν
στο κατακτητικό σύστημα φυγόκεντρες δυνάμεις και ανυπότακτα στοιχεία. Αυτή η
κίνηση μορφοποιεί στην πορεία το ένοπλο αυτό δυναμικό σε αναφορά με τον θεσμό
του αρματολικιού, έναν, όπως είπαμε ήδη, αντινομικό θεσμό ενσωμάτωσης στο
κατακτητικό σύστημα.

Ένα πρώτο σημείο που αξίζει να σχολιάσουμε έχει να κάνει με τον παράδοξο όρο
κλεφταρματολός, ο οποίος εικονογραφεί αυτόν που κλέβει και, ταυτόχρονα, αυτόν
που καταδιώκει τους κλέφτες. Η αντιφατικός όρος κλεφταρματολός, κάτι σαν
κλεφτοφύλακας, δεν παραπέμπει μόνο σε κάποιον που κλέβει τη μια φορά και
αστυνομεύει την άλλη, αλλά και σε μια κοινωνική στρατηγική η οποία
αναπτύσσεται με βάση την ικανότητα κάποιου να ασκεί επιτυχώς τη βία και να
διευθύνει ενόπλους, άλλοτε λεηλατώντας και άλλοτε αποτρέποντας τις λεηλασίες
των ομοίων του, ή, τέλος, εξαργυρώνοντας τη δυνατότητά του να λεηλατεί ο ίδιος
με τον διορισμό του στο αρματολίκι. Η πρακτική αυτή μπορεί να αποδοθεί
σχηματικά ως εξής: κλεφταρματολός είναι αυτός που, κλέβοντας, εκβιάζει τους
μηχανισμούς ασφάλειας, προκειμένου να αποδείξει ότι είναι ικανός να αναλάβει ο
ίδιος τη θέση του φύλακα. ΄Η, αλλιώς, κλεφταρματολός είναι αυτός που, επειδή
αποδείχθηκε ανεπαρκής στη θέση του φύλακα, καταφεύγει στην κλεψιά προκειμένου
να αποδυναμώσει αυτόν που τον αντικατέστησε, να ισχυροποιηθεί μέσω της
λεηλασίας και να αναδειχθεί έτσι ο ίδιος ως άξιος φύλακας κ.ο.κ. Έχουμε,
δηλαδή, να κάνουμε με μια στρατηγική που εκδιπλώνεται μέσω των όπλων και της
λεηλασίας και που στοχεύει σε νομιμοποίηση η οποία δεν θα αναιρεί τα
αντιφατικά χαρακτηριστικά του: εξοπλισμός, δυνατότητα λεηλασίας (αρπαγή) ή
μισθός, επιβεβαίωση τέλος της δυνατότητάς του να εξεγείρεται.

Η οθωμανική εξουσία, προκειμένου να αποφύγει το κόστος της καταδίωξης των
κλεφτών, διορίζει τους ικανότερους εξ αυτών στα αρματολίκια, διατηρώντας για
τον εαυτό της το αποκλειστικό δικαίωμα να συγχωρεί και να δέχεται το
προσκύνημα, όχι αυτών που νίκησε στον πόλεμο, αλλά, τώρα, αυτών που διέφυγαν
από την καταδίωξή της. Έτσι, το έλεος και η χάρις καθίστανται αντικείμενο
διαμάχης ανάμεσα στους ενόπλους, που στο τέλος της εξέγερσης και της ανυπακοής
τους βλέπουν το συγχωροχάρτι της εξουσίας και τον διορισμό τους στο
αρματολίκι, γιατί έτσι μόνο μπορεί να σταματήσουν την κλεψιά και, επιπλέον, να
φυλάξουν και τον τόπο από τους ομοίους τους.

Αυτή η ανακύκληση του ένοπλου δυναμικού από την κλεψιά και τη λεηλασία στα
αρματολίκια και στους μηχανισμούς ασφάλειας του κατακτητικού συστήματος, χωρίς
να αναιρεί καθόλου τις λειτουργίες ενσωμάτωσης του θεσμού, δημιουργεί μόνιμες
εστίες έντασης και ευκαιρίες κοινωνικής κινητικότητας: επιβαρύνοντας το
εσωτερικό σύστημα ασφάλειας και τους τοπικούς πληθυσμούς, παράγει ένα
πλεονασματικό ένοπλο δυναμικό σε σχέση με τις τοπικές ανάγκες και συσχετισμούς
δύναμης και συστήνει, τελικά, υποδοχές σε διεισδύσεις των ξένων δυνάμεων στους
κόλπους των χριστιανικών πληθυσμών, ιδίως εκεί όπου οι κλεφταρματολοί
βαραίνουν αποφασιστικά στη διαμόρφωση των τοπικών κέντρων εξουσίας. Δηλαδή,
στο πλαίσιο της κινητικότητας των ενόπλων ανάμεσα στην κλεψιά και τη φύλαξη,
δημιουργούνται εκείνοι οι μηχανισμοί που ενσωματώνουν στο κατακτητικό σύστημα
τα πλέον ανυπότακτα στοιχεία, αλλά και οι εστίες όπου στρατολογούν οι ξένοι,
που με τις παρεμβάσεις τους επιταχύνουν τις κινητικότητες και εντάσσουν
ενόπλους και τις τοπικές εντάσεις σε δικούς τους σχεδιασμούς.

Ωστόσο, η ένταξη των κλεφταρματολών σε αναταραχές ή εξεγέρσεις, το ανάπτυγμα
των οποίων υπερκαλύπτει το δικό τους κοινωνικό πεδίο (τοπική ή περιφερειακή
διαμάχη για το αρματολίκι) και κυρίως στις περιπτώσεις όπου ξένες δυνάμεις
υποκινούν ευρύτερου χαρακτήρα αποσχιστικά κινήματα, δεν σημαίνει ότι οι
ένοπλοι αυτοί εξεγείρονται προσβλέποντας έτσι κι αλλιώς στην απόσχιση από την
οθωμανική νομιμότητα. Η τελεολογική και εκ των υστέρων επανεκτίμηση της δράσης
τους, όσο κι αν έχει με το μέρος της το τέλος της ιστορίας, υποβαθμίζει μια
καίρια παράμετρο της ιδιοσυστασίας αυτών των ανθρώπων. Δηλαδή, το γεγονός ότι
το θεμέλιο της κοινωνικής τους στρατηγικής είναι ότι η δική τους εξέγερση
σημαίνει διά των όπλων διαπραγμάτευση της θέσης τους στο σύστημα κυριαρχίας.
Και, από αυτή την άποψη, είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι οι ένοπλοι που ήταν
πάντοτε ευεπίφοροι σε επαναστατικά μηνύματα ήταν αυτοί που έχασαν τον τόπο και
τα δίκαιά τους ή όσοι διέβλεπαν σε τοπικές και περιφερειακές κρίσεις την
υπονόμευση της θέσης και της δύναμής τους. Η πυκνότητα των εξεγέρσεων στα
χρόνια του Αλή πασά των Ιωαννίνων αυτό ακριβώς μας δείχνει, όπως και οι
διάφορες βεντέτες ανάμεσα στους αρματολούς για τα πατρογονικά αρματολίκια.

Η προϊστορία, λοιπόν, της ένταξης των αρματολών στις εξεγέρσεις και στα
επαναστατικά κινήματα δεν μπορεί να αναχθεί στο σύνολό της στην αντίθεση
κατακτητών/κατακτημένων ή να ερμηνευτεί αποκλειστικά και μόνο στο πλαίσιο της
διαδικασίας προς την πολιτική αυτονομία που είδαμε στα χρόνια του Εικοσιένα.
Αλλά ούτε και μια ανάλυση στο πλαίσιο των δομικών χαρακτηριστικών του
συστήματος και των αντινομιών που εδρεύουν στο αρματολίκι μπορεί να μας δώσει
τα κλειδιά για το πώς συγκροτούν τον ένοπλο βραχίονα του γένους. Πρόκειται,
μάλλον, για σωρευτικά φαινόμενα που δεν μπορούν να απορροφηθούν από τους
μηχανισμούς ενσωμάτωσης της κατάκτησης, για ιστορικές συγκυρίες όπου η ατομική
εξέγερση και η τοπική κρίση βρίσκουν διέξοδο, παροξύνονται και μετατοπίζονται
σε κινήσεις που έχουν τη δυναμική να απορροφούν αυτές τις τοπικές, μερικές και
καμιά φορά ασύμπτωτες αντιφάσεις στο πλαίσιο της οθωμανικής κατάκτησης και των
μηχανισμών της και να οδηγούν σε εθνικές διασαφήσεις, όπως έγινε αργότερα με
τον Αγώνα της Ανεξαρτησίας.

Τι ‘ν’ το κακό που γένεται τούτο το καλοκαίρι τρία χωριά μας κλαίγονται,
τρία κεφαλοχώρια, μας κλαίγεται κι ένας παπάς από τον Άγιο Πέτρο.

Τι τόκαμα του κερατά, και κλαίγετ’ από εμένα;

Μήνα τα βόδια τ’ έσφαξα, μήνα τα πρόβατά του;

Τη μια του νύφη φίλησα, τες δυο του θυγατέρες, το ‘να παιδί του σκότωσα, τ’
άλλο το πήρα σκλάβο, και πεντακόσια δυο φλουριά για ξαγορά τού πήρα.

Όλα λουφέ τα μοίρασα, λουφέ στα παληκάρια, κι ατός μου δεν εκράτησα τίποτα
για τ’ εμένα.

Αλ. Πολίτης, Το δημοτικό τραγούδι. Κλέφτικα, Αθήνα, Ερμής, β‘ έκδοση,
1981, σ. 47.

ΗΗΗ

Κύριε μου, τι να γίνηκαν οι μαύροι οι Κατσουδαίοι; Κι ουδέ στην Πάτρα
φαίνονται, κι ουδέ στον Άγι Σώστη.

Ο Φλώρος ο περήφανος, ο κάλεσιος Κατσούδας, που ‘ταν στους κάμπους
φλάμπουρα, και στα βουνά μπαϊράκια Κατσούδας πάει στα Γιάννινα, πάει να
προσκυνήση. Πολλά τα έτη ντουβλετή Καλώς τον τον Κατσούδα.

Κατσούδα κάτσε καταγής, κάτσε να σε ρωτήσω πολλά σκαέτια μου ‘ρθανε, ‘π’
όλα τα βιλαέτια, απ’ Άγραφα και Πατρινό κι από το Καρπενίσι.

Αλήθεια, αφέντη μ’, σου ‘ρθανε, και να με συμπαθήσης, χίλια φλουριά
καζάντησα, τώρα να στα μετρήσω να διώξουμε τους Βαλτινούς, και τους
Κοντογιανναίους.

Κι Αλή πασιάς δεν ήκουσε, του ‘κοψε το κεφάλι.

Αλ. Πολίτης, Το δημοτικό τραγούδι. Κλέφτικα, Αθήνα, Ερμής, β‘ έκδοση,
1981, σ. 73.

Ο Νίκος Κοταρίδης είναι Επίκουρος καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο