ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Το παιχνίδι της αβεβαιότητας

Ζούμε στην εποχή της αβεβαιότητας, μάλιστα. Μιας αβεβαιότητας που προκαλεί
άγχος, αλλά που μπορεί και να μας εξυψώσει.

Ζαν Μπωντριγιάρ. «Είμαστε όμηροι των εικόνων», λέει ο Γάλλος φιλόσοφος στον Ενρίκο Μπάι (πάνω αριστερά)

Σε τρία θεωρήματα στηρίζεται το νέο βιβλίο του Ζαν Μπωντριγιάρ με τίτλο «Η
αδύνατη συναλλαγή» (εκδ. Galilee). Το πρώτο αφορά τον ακατανόητο κόσμο μας,
όπου αποστολή της ανθρώπινης σκέψης φαίνεται να είναι να τον καταστήσει ακόμη
πιο ακατανόητο και αινιγματικό. Το δεύτερο θεώρημα ορίζει ότι τον
παραληρηματικό αυτόν κόσμο μας τον παρατηρούμε από μια παραληρηματική σκοπιά.
Και το τρίτο αναφέρεται στον παίκτη και το παιχνίδι, βεβαιώνοντας ότι ο
παίκτης δεν μπορεί ποτέ να ξεπεράσει το ίδιο το παιχνίδι.

Η ευτυχία μας και η ευημερία μας εξαρτάται από το αν μπορούμε να μετατρέψουμε
την κυρίαρχη αβεβαιότητα σε παιχνίδι, τονίζει ο Γάλλος φιλόσοφος σε συνέντευξή
του στον Ενρίκο Μπάι της «Κοριέρε». Ένα παιχνίδι αυθαίρετο μεν, όπως το σκάκι,
αλλά όχι τυχερό. Ένα παιχνίδι ευρύτερο από τη διαφυγή, που είναι μια λύση
εύκολη, άρα περιθωριακή. Ένα παιχνίδι που παίζεται με ορισμένους κανόνες οι
οποίοι, σε αντίθεση με τους νόμους, δεν μπορούν να παραβιαστούν. Κι αυτό,
γιατί στηρίζεται σε μια αρχή δυαδική, όχι ατομική. Και η άσκηση γοητείας,
άλλωστε, παιχνίδι για δύο δεν είναι;

Ο Μπωντριγιάρ διακρίνει τρεις μορφές χρόνου. Υπάρχει προ παντός ο κυκλικός
χρόνος, που είναι ο μυθολογικός χρόνος των παρελθόντων πολιτισμών. Ο επόμενος
χρόνος είναι ο γραμμικός, δηλαδή ο ιστορικός. Σήμερα βρισκόμαστε στον
πραγματικό χρόνο, με την έννοια ότι βρισκόμαστε ταυτοχρόνως σε όλους τους
τόπους του πλανήτη και σε όλες τις γωνιές του χρόνου. Ο κυκλικός χρόνος
χάνεται στον γραμμικό χρόνο, κι αυτός με τη σειρά του χάνεται στον πραγματικό
χρόνο. Χαρακτηριστικό στοιχείο του τελευταίου είναι η αντίθεση ανάμεσα στην
αλλαγή και το γίγνεσθαι. Ο Νίτσε, αναφερόμενος στους σύγχρονους ανθρώπους,
έλεγε: «Αλλάζουν, αλλάζουν συνεχώς, αλλά δεν γίνονται ποτέ τίποτα». Η
παρατήρηση αυτή ισχύει σήμερα τόσο για τους ανθρώπους όσο και για τα γεγονότα
και τις πληροφορίες. Το να αλλάζεις χωρίς να γίνεσαι τίποτα αποτελεί την
πεμπτουσία του εικονικού κόσμου. Ένα είδος «μορφισμού», το αντίθετο ακριβώς
της έννοιας της μεταμόρφωσης.

Σήμερα δεν παρατηρούμε πλέον τις εικόνες, είναι εκείνες που παρατηρούνται,
σημειώνει ο ηλικίας 71 ετών φιλόσοφος, παίζοντας με τις ιδέες που είχε
αναπτύξει στο βιβλίο του «Το τέλειο έγκλημα: η τηλεόραση σκότωσε την
πραγματικότητα;». Δεν παρακολουθούμε πια τηλεόραση, είναι εκείνη που
παρακολουθείται. Δεν διαβάζουμε βιβλία, είναι εκείνα που διαβάζονται. Η
τεχνολογία δεν έχει πια ανάγκη από ένα υποκείμενο. Οι εικόνες αποκτούν
αυτόνομη δύναμη κι εμείς γινόμαστε όμηροί τους, ένας κρίκος στην αλυσίδα τους.
Μετατρεπόμαστε εμείς οι ίδιοι σε μια εικόνα χάνοντας την ταυτότητά μας, αν
υποτεθεί ότι είχαμε ποτέ. Δεν αποτελούμε πλέον το υποκείμενο που παρατηρεί και
κρίνει. Δημιουργούμε όλο και πιο «έξυπνες» μηχανές για να απελευθερωθούμε από
τη σκέψη και τη γνώση. Από ανάπηρους παράγονται τα κομπιούτερ, ανάπηρους
παράγουν.