Τα μοναστήρια της εξορίας!

«Αρχιμανδρίτης Λαυρέντιος Μανιατάκης, Ιεράς Μητροπόλεως Νικαίας. Παράπτωμα:
Ανάρμοστος διαγωγή. Ποινή: Αργία δύο και ημίσεος ετών μετά ισοχρόνου
περιορισμού εις Ιεράν Μονήν Δίβρης της Ιεράς Μητροπόλεως Ηλείας». Η απόφαση
99/25-11-1970 του Εκκλησιαστικού Δικαστηρίου δεν είναι παρά μία από τις
χιλιάδες που έχουν εκδοθεί από το 1850 και μετά εις βάρος κληρικών οι οποίοι,
πέραν όλων των άλλων, εξορίζονται προς σωφρονισμόν σε διάφορες Μονές.
Αντιγράφοντας άλλων πρακτικές η Εκκλησία εκτοπίζει σε νησιά (Πάρο, Πάτμο,
Στροφάδες, Σαλαμίνα) αλλά και σε μοναστήρια σε όλη τη χώρα (Μετέωρα, Άγιον
Όρος, Ηλεία, Βόλο, Γρεβενά) άνδρες και γυναίκες μοναχούς για διάφορα
παραπτώματα ηθικής φύσεως, ανάρμοστης συμπεριφοράς, αλλά και για αντεθνικές
ιδέες, κυρίως την περίοδο του Εμφυλίου.

Όμως και στις αρχές του 19ου αιώνα, τότε που οι διαμάχες μεταξύ ελλαδικής
Εκκλησίας, Πολιτείας, Οργανώσεων και Πατριαρχείου κυριαρχούσαν, οι εκτοπισμοί
κληρικών, ακόμη και αρχιεπισκόπων, ήταν ένα από τα πλέον σημαντικά όπλα στα
χέρια της Συνόδου. Σήμερα οι εγκλεισμοί σε μοναστήρια συνεχίζουν να αποτελούν
μέτρο σωφρονισμού, αλλά αφορούν κυρίως άγαμους κληρικούς οι οποίοι αρνούνται
να αποσχηματιστούν. Κάτι τέτοιο συνέβη πριν από δύο χρόνια περίπου όταν μία
μοναχή στην Κέρκυρα έπεσε σε πειθαρχικό παράπτωμα και τιμωρήθηκε με περιορισμό
σε άλλη μονή. Σύμφωνα με τον νόμο 5383/1932 (άρθρο 11) το Επισκοπικό
Δικαστήριο μπορεί να τιμωρήσει άγαμους κληρικούς και μοναχούς με: «Σωματικόν
περιορισμόν εν τω ειδικώ σωφρονιστηρίω της Οικείας Μονής μέχρι δύο μηνών και
επίσης περιορισμόν μέχρι 3 ετών εν τω ειδικώ σωφρονιστηρίω των κληρικών ή εν
άλλη Μονή». Από τους πλέον γνωστούς στους κόλπους της Εκκλησίας που
τιμωρήθηκαν με εκτοπισμό στα μέσα του 19ου αιώνα είναι ένας αγράμματος
μοναχός, ο Χριστόφορος Παναγιωτόπουλος ή Παπουλάκος, ο οποίος προπαγάνδιζε
στην Πελοπόννησο εναντίον των Βαυαρών και υπέρ των Ρώσων. Ο Παπουλάκος
εξορίζεται στη Μονή Παναχράντου. Στην περίπτωσή του αναφέρθηκε πρόσφατα και ο
Αρχιεπίσκοπος όταν σε ομιλία του ζήτησε συγγνώμη για το ανάθεμα αλλά και για
τον μοναχό ο οποίος στα ογδόντα του πήγαινε από χωριό σε χωριό και μιλούσε για
«τον Θεό και την πατρίδα».

Με τον θάνατο του Παπουλάκου ένας άλλος μοναχός έρχεται να δράσει στην
Πελοπόννησο, ο Ιερόθεος Μητρόπουλος, θείος του αρχιμουσικού Δημήτρη
Μητρόπουλου και του ιδρυτού της οργάνωσης «Ζωή» Ευσέβιου Ματθόπουλου. Πριν
όμως γίνει Αρχιεπίσκοπος Πατρών και Ηλείας, εξορίζεται στη Μονή Παναχράντου
και στη συνέχεια στη Μονή Λογγοβάρδας στην Πάρο γιατί αντιτάχθηκε στους
«σιμωνιακούς αρχιερείς», δηλαδή στους αρχιερείς οι οποίοι χρηματίζονταν για να
κάνουν χειροτονίες. Ο ίδιος στα γράμματα στους φίλους του από το μοναστήρι
υπογράφει ως «εν Χριστώ αδελφός Ιερόθεος Μητρόπουλος – Εξόριστος» ή ως «Ο
εξόριστος εν Πάρω Ιερόθεος Μητρόπουλος». Μαζί του εξορίζονται και οι Ηλίας
Βλαχόπουλος και Ευσέβιος Ματθόπουλος. Τον περιορισμό σε μοναστήρι (Μονή
Γοργοεπηκόου) δεν απέφυγε και ο Αρχιεπίσκοπος Θεόκλητος Μηνόπουλος, ο οποίος
είχε διαβάσει στο Πεδίον του Άρεως το ανάθεμα κατά του Ελευθερίου Βενιζέλου.

Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας για την Εκκλησία αλλά και την Ελλάδα, ο
Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, θα γνωρίσει «την πίκρα της εξορίας». Αν και είχε
εκλεγεί νόμιμα το 1938, ο Μεταξάς επιθυμεί για την Αρχιεπισκοπή τον Χρύσανθο
και καταφέρνει τελικά να τον επιβάλει. Ο Δαμασκηνός δεν τον αναγνωρίζει, αλλά
ο Χρύσανθος καταφέρνει να τον εκτοπίσει στη Σαλαμίνα, στη Μονή Φανερωμένης.
Την περίοδο του Εμφυλίου εκατοντάδες είναι οι μοναχοί οι οποίοι καταδικάζονται
σε εγκλεισμό σε διάφορα μοναστήρια διότι «εμφορούνται από αντεθνικές ιδέες».
Αρωγοί της Εκκλησίας πλέον είναι και τα όργανα Ασφαλείας τα οποία αναλαμβάνουν
να βρουν και τα απαραίτητα στοιχεία.

Μια ζωή διώξεις

Ο Χρυσόστομος στο κελί του. Δεξιά η Ιερά Μονή Υψηλού Μυτιλήνης όπου, στα 80 του χρόνια, εξορίστηκε

Εκκλησία και Πολιτεία εξάντλησαν όλη τους την αυστηρότητα στους
παλαιοημερολογίτες. Οι φυλακίσεις, οι εξορίες ήταν για ένα μεγάλο χρονικό
διάστημα στην ημερήσια διάταξη για απλούς μοναχούς αλλά και μητροπολίτες όπως
της Φλώρινας, της Ζακύνθου και Δημητριάδος Τα απομακρυσμένα μoναστήρια στον
Όλυμπο ή στο Αιγαίο ήταν τόποι εξορίας, οι οποίοι σε πολλές περιπτώσεις
θύμιζαν φυλακές. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του μητροπολίτη Φλωρίνης
Χρυσοστόμου, ο οποίος στα μέσα του περασμένου αιώνα εξορίζεται στον Άγιο
Διονύσιο στον Όλυμπο και απελευθερώνεται με τη μεσολάβηση του τότε
πρωθυπουργού Γεωργίου Κονδύλη. Ωστόσο, λίγα χρόνια αργότερα συλλαμβάνεται και
εξορίζεται και πάλι στη Μυτιλήνη.

Το δικαστήριο τιμωρεί, ο καταδικασμένος επιλέγει τον τόπο

Ο εγκλεισμός σε μοναστήρι για τον μοναχό ή τη μοναχή αυτόματα σημαίνει ότι
απαγορεύεται κάθε κίνηση εκτός αυτού, ενώ ο ηγούμενος είναι αυτός που
παρακολουθεί την πορεία προς τη μετάνοια. Οι τιμωρίες, σύμφωνα με τον νόμο,
δεν μπορούν να ξεπερνούν τα τρία χρόνια, υπάρχουν όμως περιπτώσεις κατά τις
οποίες το Εκκλησιαστικό Δικαστήριο επιβάλλει ποινές ισόβιου περιορισμού. Μια
τέτοια απόφαση έλαβε κατά αρχιμανδρίτη της Αρχιεπισκοπής Αθηνών το Πρωτοβάθμιο
Συνοδικό Δικαστήριο. Με τις κατηγορίες ασέμνων πράξεων και αντιποίηση βαθμού
ιεροσύνης τού επεβλήθη ισόβιος εγκλεισμός στην Ιερά Μονή «Ξενιάς» της
Μητρόπολης Δημητριάδος.

Με ισόβιο περιορισμό στην Ιερά Μονή Πρέβελης Κρήτης τιμωρήθηκε για εξύβριση
των εκκλησιαστικών αρχών ιερομόναχος της Μητρόπολης Καστοριάς. Οι ποινές για
ανάρμοστη διαγωγή στον «οικείο μητροπολίτη» την περίοδο μετά τον Εμφύλιο, αλλά
και κατά τη διάρκεια της επταετίας, ήταν μια συνηθισμένη κατηγορία και σε
πολλές περιπτώσεις πίσω από αυτήν κρύβονταν και πολιτικοί λόγοι.

Δύο μοναχοί τον Μάρτιο του 1972 των Μητροπόλεων Ύδρας και Αττικής τιμωρούνται
με αργίες δέκα και έξι ετών, αντίστοιχα, και ισόχρονο εγκλεισμό στη Μονή
Τιμίου Προδρόμου Γόρτυνος και στα Μετέωρα.

Οι περιοχές

Τα Μετέωρα είναι ένας τόπος όπου φιλοξενεί δεκάδες μοναχούς που πέφτουν σε
παραπτώματα.

Όπως συμβαίνει και με όσους στέλλονται στο Άγιον Όρος, το δικαστήριο δεν
αποφασίζει συγκεκριμένο μοναστήρι. Στον καταδικασμένο δίνεται η δυνατότητα να
επιλέξει τον τόπο εξορίας του.

Σύμφωνα με τις αποφάσεις των Εκκλησιαστικών Δικαστηρίων, από τις αρχές του
αιώνα και έως τις ημέρες μας οι μονές που δέχονται μοναχούς, οι οποίοι έχουν
καταδικαστεί σε αργία, είναι σε συγκεκριμένες περιοχές. Στα Γρεβενά (Αγίου
Νικάνωρος), τη Γορτυνία (Τιμίου Προδρόμου), τον Βόλο (Ξενιάς), τη Μυτιλήνη
(Υψηλού), την Καρδίτσα (Σπηλιάς), την Ηλεία (Κοίμηση Θεοτόκου Πορεστού), την
Κρήτη (Πρέβελη), τα Ιόνια Νησιά (Άγιος Διονύσιος Στροφάδων).

Τον 19ο αιώνα, πολλά μοναστήρια σε νησιά ήταν τόπος εξορίας για τους μοναχούς
εκείνους οι οποίοι πρωταγωνιστούσαν σε κινήσεις εναντίον των κυβερνήσεων, αλλά
και της ηγεσίας της Εκκλησίας. Στην Άνδρο, την Πάρο, την Πάτμο βρέθηκαν
εκατοντάδες μοναχοί. Σύμφωνα όμως με τα στατιστικά στοιχεία των αρμοδίων
υπηρεσιών της Εκκλησίας, στη συντριπτική τους πλειονότητα οι κατηγορούμενοι
και οι καταδικασθέντες είχαν υποπέσει σε παραπτώματα ηθικής φύσεως. Η
συνηθισμένη κατηγορία: «Σαρκικά παραπτώματα, σκανδαλισμός συνειδήσεως πιστών».