ΔΡΟΜΟΙ

Η μοριακή βιολογία…

… έκανε τότε τα πρώτα βήματά της, η αποκωδικοποίηση του γενετικού
κώδικα μόλις είχε αρχίσει και όλα έδειχναν πως ο άνθρωπος βρισκόταν μπροστά σε
μια νέα εποχή: για πρώτη φορά άγγιζε την κατανόηση των βασικών μηχανισμών της
ζωής. Τότε, πριν από τριάντα χρόνια, εμφανίστηκε το βιβλίο «Τυχαίο και
αναγκαιότητα» του Ζακ Μονό. Ήταν πρώτα από όλα ένα βιβλίο ιδεών. Ο Μονό
πρότεινε μια συγκεκριμένη αντίληψη για τη ζωή ­ για τις σχέσεις μας με τον
κόσμο και τις δυνάμεις που τον κυβερνούν ­ την οποία σήμερα συμμερίζονται οι
βιολόγοι. Τότε είχε φανεί πολύ νεωτεριστική και προκλητική στους κοινούς
θνητούς, αλλά και στους διανοούμενους.

Τι νέο…

… έφερνε, λοιπόν, εκείνο το βιβλίο του Μονό; Πάνω από όλα, ξεκάθαρες
απαντήσεις σε βασανιστικά ερωτήματα. Υπάρχει, άραγε, κάτι ξεχωριστό και
αποκλειστικό στα βιολογικά φαινόμενα; Για να τα ερμηνεύσει κανείς χρειάζεται
νέες αρχές ή αρκούν οι αρχές της φυσικής και της χημείας; Υπάρχει ένα σχέδιο,
ένας σκοπός, στην προέλευση και την εξέλιξη των ζωντανών οργανισμών; Μπορεί,
άραγε, να διακρίνει κανείς μια κατεύθυνση στην εξελικτική διαδικασία; Υπάρχει
μια σχέση αναγκαιότητας στα φαινόμενα της βιολογίας; Ήταν αναπόφευκτο να
γεννηθεί η ζωή;

Με ένα «όχι»…

… ξεκάθαρο και κοφτό απαντούσε ο Μονό (φωτό) σε όλα αυτά τα ερωτήματα. Η
ζωή μπορεί να ερμηνευθεί απόλυτα με βάση τη φυσικοχημεία ορισμένων
συγκεκριμένων μορφών της ύλης. Όλοι οι οργανισμοί τροποποιούνται και
εξελίσσονται χάρη σε μια συνεχή παραγωγή παραλλαγών στο εσωτερικό ενός
πληθυσμού και στις συνθήκες του περιβάλλοντος, που άλλα άτομα «επιβραβεύουν»
και άλλα «τιμωρούν» επιλεκτικά. Κανείς οργανισμός δεν δημιουργείται μονομιάς,
αλλά γεννιέται από μια επαλληλία δομών που συνδυάζονται μεταξύ τους με εντελώς
περιστασιακά κριτήρια. Πρωταρχικός και μοναδικός σκοπός είναι να εξασφαλιστεί
η συνέχεια του συγκεκριμένου είδους. Όλα αυτά χωρίς εξωραϊσμούς, χωρίς
προκατάληψη, χωρίς αυταρέσκεια.

Αν κάτι αρέσει…

… στους ανθρώπους είναι αυτοί ακριβώς οι εξωραϊσμοί. Ιδιαίτερα όταν
μας σπρώχνουν στο συμπέρασμα πως βρισκόμαστε στο κέντρο του κόσμου και πως γι’
αυτό μας αξίζει ειδική προσοχή. Αυτό ακριβώς αρνήθηκε ο Μονό, με ένα βιβλίο
που διαβάστηκε πολύ, χάρη και στη φήμη του συγγραφέα του, που το 1965 τιμήθηκε
με το βραβείο Νόμπελ. Η ζωή είναι το βασίλειο των συμπτώσεων και εμείς
προϊόντα μιας σειράς τέτοιων συμπτώσεων, που κανείς δεν θέλει να παραδεχθεί,
κανείς δεν θέλει να ομολογήσει. Η φύση κλείνει μέσα της πολλούς «σκοπούς», μα
δεν είναι υποχρεωμένη να ακολουθήσει κανέναν από αυτούς. Οι καλύτεροι από τους
επικριτές του είχαν αποδώσει εκείνες τις ιδέες του Μονό στον υπερβολικό
ενθουσιασμό του και οι χειρότεροι σε ένα σύμπλεγμα μεγαλομανίας. Οι σύγχρονες
έρευνες των στοιχείων του DNA έδειξαν ότι τα «μηνύματά» τους είναι πολλά και
διαφορετικά, ανάλογα με τις συμπτώσεις και τις συνθήκες. Έδειξαν ότι ο
άνθρωπος που θεοποίησε το τυχαίο είχε ­ έχει, τουλάχιστον για την ώρα ­ δίκιο.