ΔΡΟΜΟΙ

Ο 20ός αιώνας…

… ήταν ο αιώνας των μεγάλων διωγμών και εξόδων, εν ονόματι της
ιδεολογίας ­ και ας μιλάμε σήμερα τόσο πολύ για «εθνικές εκκαθαρίσεις», με
αφορμή τη διάλυση της ενιαίας Γιουγκοσλαβίας και τις συνέπειες από τον εμφύλιο
πόλεμο που προκάλεσε. Σε αυτό το συμπέρασμα κατέληξαν ιστορικοί, κοινωνιολόγοι
και ανθρωπολόγοι που συναντήθηκαν στο συνέδριο που οργάνωσε το Ίδρυμα
Φελτρινέλι στην Κορτόνα της Ιταλίας, με θέμα «Πόλεμοι, λιμοί και εκτοπισμοί».
Ο εικοστός αιώνας, είπε στο συνέδριο ο Ντέιβιντ Τάρτον, καθηγητής του
Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, υπήρξε σίγουρα ο αιώνας των προσφύγων και των
εθνικών σφαγών, επειδή, στο όνομα του διεθνούς δικαίου, οι μεγάλες δυνάμεις
θέλησαν να βάλουν τους πληθυσμούς καθέναν στο «σωστό κουτάκι».

Το πρώτο επεισόδιο…

… μεγάλης εθνικής εκκαθάρισης (εκτός, βέβαια, από τη μαζική σφαγή των
Αρμενίων, το 1915) ήταν το 1923, όταν η Τουρκία εκδίωξε στην Ελλάδα ένα
εκατομμύριο Ορθόδοξους χριστιανούς ελληνικής καταγωγής και η Ελλάδα έκανε το
ίδιο με 300.000 μουσουλμάνους της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. «Ήταν μια
έξοδος τεραστίων διαστάσεων», είπε η εισηγήτρια στο συνέδριο Ρενέ Χίρσον, «η
οποία επικυρώθηκε από την Κοινωνία των Εθνών με τη Συνθήκη της Λωζάννης,
προκαλώντας χιλιάδες νεκρούς και μια βαθιά κρίση, κυρίως στην Ελλάδα, μια
νεαρή τότε χώρα με μόλις τέσσερα εκατομμύρια κατοίκους».

Το φαινόμενο…

... του εκτοπισμού επαναλήφθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με τη
γέννηση της Ινδίας και του Πακιστάν το 1947 και του Ισραήλ το 1948. «Στις
εθνικές εκκαθαρίσεις, φίλοι και συγγενείς που κάποτε ζούσαν μαζί γίνονται
εχθροί, όταν ξαφνικά αναδύονται οι εθνικές και θρησκευτικές διαφορές», είπε
στην εισήγησή του ο καθηγητής Πολ Μπρας. «Στην πραγματικότητα, η εθνικότητα
και το θρήσκευμα δεν είναι παρά προσχήματα που εφευρίσκονται από τις
κυβερνήσεις εν ονόματι ενός διεστραμμένου εθνικισμού».

Για το Ισραήλ…

… και την παλαιστινιακή διασπορά, ο ιστορικός του Πανεπιστημίου της
Χάιφας, Ιλάν Πάπε, πήρε θέσεις κριτικές και αναθεωρητικές σε σχέση με την
επίσημη ιστοριογραφία. «Από τη γέννηση του εβραϊκού κράτους», είπε, «η
κυβέρνηση εφάρμοσε ένα σχέδιο εθνικής εκκαθάρισης με μια εκτεταμένη εκστρατεία
τρομοκρατίας και σποραδικών σφαγών, που έτρεψαν σε φυγή 800.000 Παλαιστινίους,
των οποίων οι περιουσίες κατασχέθηκαν». Στο συνέδριο εξετάστηκε, επίσης, η
στάση που παίρνουν οι ιστορικοί μπροστά στο θέμα της εθνικής εκκαθάρισης.
Επισημάνθηκε ότι συχνά υποκύπτουν σε ιδεολογικούς πειρασμούς. Λίγοι, ας πούμε,
είναι εκείνοι που αναφέρονται στην τραγωδία του Καζαχστάν, όπου η υποχρεωτική
κολλεκτιβοποίηση του Στάλιν προκάλεσε λιμό, ο οποίος οδήγησε στον αφανισμό
εκατομμυρίων αγροτών. Μολονότι επιστήμονες, συχνά οι ιστορικοί πέφτουν και
αυτοί στην παγίδα των «μεγάλων αριθμών». Γιατί σε όλη τη διάρκεια της
ιστορικής πορείας του ανθρώπου, πάντα οι πολλοί μπορούσαν εύκολα να
δαιμονοποιήσουν τους λίγους.