ΔΡΟΜΟΙ

Οι αλήθειες…

… ακόμη και οι πιο βαθιές, εκφράζονταν πάντα μέσα από ένα πνεύμα κωμωδίας.
Έτσι που να μπορεί να πει κανείς πως δεν υπάρχει τίποτα πιο βαθιά φιλοσοφικό
όσο το κωμικό. Για να αποκτήσει περισσότερη σοφία, ο άνθρωπος έπρεπε πρώτα να
μάθει να γελάει, λέει ο Τζον Κλαρκ, καθηγητής της Φιλοσοφίας στο αμερικανικό
Πανεπιστήμιο Λογιόλα. Ο Έρασμος το είχε πει αλλιώς: υπάρχει ένα μονοπάτι της
τρέλας που οδηγεί στη σοφία. Και είχε δίκιο. Ίσως, όμως, αυτό το μονοπάτι να
είναι πιο κακοτράχαλο και εκείνη η σοφία πιο τρελή από όσο είχε φανταστεί ο
ίδιος. «Δύο κίνδυνοι απειλούν τον κόσμο: η τάξη και η αταξία», είχε γράψει ο
ποιητής Πολ Βαλερί. Στον αφορισμό του φαίνεται να μη χωράει το «άσυλο» της
μέσης λύσης. Τη βρήκε όμως ο Κλαρκ ­ ανάμεσα στη Σκύλλα και τη Χάρυβδη του
Βαλερί ­ και την προτείνει: το γέλιο.

Το γέλιο…

… που δεν είναι όμως ούτε καγχασμός ούτε χαχανητό, αλλά ένα γέλιο
σπαρταριστό και αργυρόηχο που βγαίνει μέσα από την καρδιά και που βάζει
απέναντι στις καταστροφικές δυνάμεις της πνιγηρής τάξης και της διαλυτικής
αταξίας το ζωτικό, το δημιουργικό, το αυθόρμητο. Ένας που ξέρει να γελάει έτσι
είναι ο Γούντι Άλεν. Μολονότι έχει συχνά επικριθεί ως παραδοξολόγος, το
χιούμορ του έχει στοιχεία της πιο βαθιάς κωμωδίας. Στόχος του είναι συνήθως η
ιδεαλιστική στάση που αγνοεί την υλική πραγματικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης.
Στον «Καταδικασμένο», ο κεντρικός (αντι)ήρωας Κλοκέ μισεί την πραγματικότητα,
αλλά ωστόσο ξέρει πως «είναι το μόνο μέρος όπου μπορεί να φάει μια καλή
μπριζόλα». Στην «Απολογία» του, o Γούντι Άλεν ειρωνεύεται το παράδοξο του
πλατωνικού ιδεαλισμού. Έτσι, όταν ο Αγάθων, μαθητής του Σωκράτη-Άλεν,
παρατηρεί πως ο θάνατος μοιάζει με τον ύπνο, εκείνος απαντάει: «Ναι, μόνο που
όταν ξυπνήσεις δυσκολεύεσαι να βρεις τις παντόφλες σου».

Το χιούμορ…

… δεν είναι εύκολη υπόθεση. Ίσως γι’ αυτό, οι αρχαίοι Έλληνες είχαν αναθέσει
σε θεότητες να το υπηρετούν ­ στη μούσα Θάλεια και στον Μώμο, που ο Ησίοδος
λέει γιο της Νύχτας. Έτσι απέφυγαν κακόγουστα ανέκδοτα του είδους «Πώς
ξεφορτώνεσαι έναν φιλόσοφο που σου χτυπάει την πόρτα;» ­ «Πληρώνοντάς του την
πίτσα» (που πάντως προδίδουν τη ζοφερή επαγγελματική κατάσταση των σύγχρονων
φιλοσόφων σε σχέση με τους αρχαίους συναδέλφους τους). Σε πείσμα των
εξελιγμένων όπλων μαζικής καταστροφής, το χιούμορ δεν έπαψε ποτέ να είναι το
υπέρτατο «φονικό όπλο». «Δεν σκοτώνει κανείς με την οργή, μα με το γέλιο»,
έλεγε ο συχνά πνευματώδης αλλά σπάνια αστεϊζόμενος Νίτσε.

Ο Ρώσος…

… κριτικός λογοτεχνίας Μιχαήλ Μπαχτίν παρατηρούσε στο κλασικό έργο του «Ο
Ραμπελέ και ο κόσμος του» πως το γέλιο αποθεώνει «την απελευθέρωση από την
κυρίαρχη αλήθεια και την καθεστηκυία τάξη και καταργεί κάθε ιεραρχία,
προνόμιο, κανόνα και απαγόρευση». Φέρεται σε όλες αυτές τις «ιερές αγελάδες»
με περιπαιχτική περιφρόνηση και τις υποτάσσει σε καθετί ανθρώπινο και φυσικό,
«είναι μια προσωρινή ήττα της θεϊκής και ανθρώπινης εξουσίας, των αυταρχικών
εντολών και απαγορεύσεων, του θανάτου και της μετά θάνατον τιμωρίας…». (Αυτά
ύστερα από μια πρόσφατη ανακάλυψη της στήλης: την ιστοσελίδα του Γούντι Άλεν
στο Ίντερνετ, στη διεύθυνση thecry. com/existentialism/allen/index. html.)