ΔΡΟΜΟΙ

Φαντασθείτε…

… καθώς διαβάζετε αυτές τις γραμμές, πως ο κόσμος γύρω σας στριφογυρίζει στο
σύμπαν με ταχύτητα που φτάνει τα 900.000 χιλιόμετρα την ώρα ή πως το σύμπαν
είναι κοίλο ή γεμάτο από σωματίδια που συμπεριφέρονται όπως τα κύματα. Από την
εποχή του Κοπέρνικου, η φυσική ήταν πάντα δύσκολο να χωρέσει στο κοινό μυαλό.
Πώς να χωρέσουν λοιπόν τα επιχειρήματα του Βρετανού φυσικού Τζούλιαν Μπάρμπουρ
για τον χρόνο; Στο βιβλίο του «Το τέλος του χρόνου: η επόμενη επανάσταση στη
φυσική» (εκδ. Weidenfeld-Nicolson), ο Μπάρμπουρ ισχυρίζεται πως ο χρόνος δεν
υπάρχει. Δεν περιορίζεται μόνο σε αυτό. Λέει πως δεν υπάρχει ούτε κίνηση.
Βλέπει ένα σύμπαν γεμάτο στατικά «αρχεία», που ξεγελούν την ανθρώπινη
συνείδηση, καθώς την παγιδεύουν μέσα τους και την κάνουν να νομίζει πως τα
πράγματα έχουν αλλάξει και πως ο χρόνος έχει περάσει.

Η θεωρία…

… του Μπάρμπουρ μοιάζει παράδοξη, όχι όμως περισσότερο από όσο έμοιαζε
κάποτε η σχετικότητα (κοίλο σύμπαν), η κβαντομηχανική (τα σωματίδια είναι
κύματα) και οι ιδέες του Κοπέρνικου (η Γη κινείται). Δεν είναι άραγε το ίδιο
παράδοξη και η κοινή λογική ­ πως υπάρχει δηλαδή ένα αόρατο ουράνιο ρολόι,
απαράλλαχτο και ακούραστο, που σημαίνει τις στιγμές και τις ώρες κάπου στο
σύμπαν; Τα ρολόγια ­ και πάνω απ’ όλα το ανθρώπινο βιολογικό ρολόι ­
αντανακλούν αυτόν τον απόλυτο χρόνο, ο οποίος μοιάζει αναπόδραστος και
αναπόφευκτος, σαν τον θάνατο που βάζει πάνω μας τη σφραγίδα του.

Χωρίς το ρολόι…

… και τους δείκτες του, χωρίς κίνηση, λέει ο Μπάρμπουρ, δεν υπάρχει χρόνος.
Ακόμη και η κίνηση είναι μια αυταπάτη. Εδώ ο Μπάρμπουρ σίγουρα δανείζεται κάτι
από τον Ζήνωνα τον Ελεάτη («βέλος φερόμενον έστηκεν»). Η πτήση ενός πουλιού
δεν είναι παρά μια συλλογή από «αρχεία» που έχουμε στο μυαλό: εικόνες από
ανοιχτές φτερούγες, που εκ των υστέρων μπαίνουν σε μια λογική σειρά. Έτσι
έχουμε την αυταπάτη πως τα πουλιά πετούν, πως τα αυτοκίνητα τρέχουν. Βιώνουμε
πολλές και διαφορετικές στιγμές από «τώρα», όχι απαραιτήτως σε χρονολογική
σειρά ­ στιγμές που μοιάζουν με μια τράπουλα: κανείς δεν ξέρει ποιο θα είναι
το επόμενο χαρτί που θα πάρει στα χέρια του.

Κάπως έτσι…

… είχε δει το χρόνο και ο Κουρτ Βόνεγκατ στο βιβλίο του «Slaughterhouse
Five», που ο Μπάρμπουρ λέει πως δεν το έχει διαβάσει. Ο συγγραφέας βλέπει τους
γήινους παγιδευμένους σε χρονικές στιγμές, «σαν έντομα μέσα σε σταγόνες από
κεχριμπάρι». Όμως, ο Μπίλι Πίλγκριμ, ο κεντρικός χαρακτήρας του βιβλίου,
μπορεί και «ξεκολλάει από τον χρόνο». Πηδάει, χωρίς καμιά συγκεκριμένη σειρά,
από το ένα σημείο της ζωής του στο άλλο. Μόνο στον πλανήτη Τραλφαμαδόρ, που
επισκέπτεται ο Πίλγκριμ, «όλος ο χρόνος» είναι ορατός μονομιάς. Όσο για μας,
που δεν είμαστε Τραλφαμαδοριανοί, ζούμε πολλές αποσπασματικές στιγμές από
«τώρα», ατάκτως, όλες μαζί, σαν τις λέξεις ενός βιβλίου. Ό,τι γνωρίζουμε για
το παρελθόν ή το μέλλον, λέει ο Μπάρμπουρ, προέρχεται από σκέψεις ή
καταστάσεις που βιώνουμε στο παρόν. Σε μας που δεν γνωρίζουμε πολλά από
φυσική, δεν μας πέφτει λόγος να πούμε αν ο Μπάρμπουρ είναι ισάξιος του
Κοπέρνικου ή του Αϊνστάιν. Όμως, είτε αποδειχτεί πως έχει δίκιο είτε πως έχει
άδικο, ένα είναι βέβαιο: πως η σκέψη του είναι ένα καλό ερέθισμα που κάνει το
μυαλό να στριφογυρίζει.