Μια «εμπειρία» αποκαλυπτική και απροσδόκητη

Υπάρχουν διαδρομές που μπορούν να περιγραφούν σχετικά εύκολα και να περάσουν
στο χαρτί οι πληροφορίες του μυαλού και της ψυχής με μικρές απώλειες και
αρκετή σαφήνεια. Υπάρχουν όμως και μερικές διαδρομές, μερικά «φευγάτα» ταξίδια
που κάτι τέτοιο αποδεικνύεται από αδύνατο έως ακατόρθωτο. Στέκομαι απέναντι σε
ένα τέτοιο ταξίδι, στο οποίο συμμετείχα ολόψυχα και το οποίο άνοιξε
καινούργιους ορίζοντες, τόσο όσον αφορά τη γνώση όσο και τον τρόπο που πολλές
φορές αντιμετωπίζω τον περιβάλλοντα χώρο, αλλά και την ίδια τη ζωή. Όταν κλισέ
φράσεις, όπως «παρθένο τοπίο» ή «παραδοσιακός οικισμός» που πολλές φορές έχω
χρησιμοποιήσει καταδεικνύονται ως ανεπαρκείς και ίσως λανθασμένες, τότε τα
ερωτηματικά μέσα μου πληθαίνουν και η διέξοδος της μελέτης βιβλίων αποτελεί
έναν μακρύ και κοπιαστικό μονόδρομο. Ετούτο το ταξίδι στον Γράμμο και μάλιστα
σε μια εποχή που οι αναγνώστες ζητούν κάτι σε θάλασσα και μπάνιο, ήταν τόσο
αποκαλυπτικό και απροσδόκητο, ώστε μου δημιουργήθηκε η ανάγκη, επιτακτικά
μάλιστα, να το μοιραστώ μαζί σας. Είναι ίσως η πρώτη φορά που ομολογώ κάτι
τέτοιο, διότι ύστερα από τόσα χρόνια το να γράφω για ένα ταξίδι αποτελεί
κομμάτι της δουλειάς και όχι της απόλαυσης. Αυτήν τη στιγμή όμως είναι
διαφορετικά τα πράγματα.

Σε δύο ανθρώπους χρωστώ αυτή το ταξίδι-εμπειρία που ξεκινά από τον Γράμμο και
πραγματικά δεν ξέρω πού θα καταλήξει (γιατί ακόμα βρίσκομαι στην αρχή). Στον
Βασίλη Νιτσιάκο (αν. καθηγητή Λαογραφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων) και τον
Μιχάλη Αράπογλου (αρχιτέκτονα και διδάκτορα Κοινωνικής και Οικονομικής
Γεωγραφίας στο Πανεπιστήμιο Παρισίων), των οποίων τις κουβέντες θα τις βρείτε
γραμμένες σε ετούτο το κομμάτι. Περισσότερο εκείνοι το έγραψαν… εγώ απλά το
μεταφέρω στο χαρτί βάζοντας ενδιάμεσα λέξεις, φράσεις και παραγράφους που
ελπίζω ότι δεν χαλούν τον χαρισματικό λόγο τους, αλλά και την πληθώρα γνώσεων
που μεταφέρουν. Όσον αφορά δε, την προσωπική μου άποψη… είναι υπό
διαμόρφωση! Δεν θα ξεχάσω την ατάκα τού Μιχάλη Αράπογλου στα 2.350μ.,
κοιτώντας τη Δρακόλιμνη του Γράμμου… «πρόσεξε γιατί αυτές είναι οι απόψεις
του Βασίλη…» χαμογελώντας με νόημα. Εκείνη τη στιγμή κατάλαβα, πρώτον, πόσο
κακό όνομα έχουν οι δημοσιογράφοι και δεύτερον, ότι για πολύ καιρό θα είμαι
βουτηγμένος σε σελίδες βιβλίων για να βρω τη δική μου «αλήθεια». Ας είναι
όμως. Θεωρώ τον εαυτό μου τυχερό που έκανα μαζί τους αυτό το ταξίδι και από τα
βάθη της ψυχής μου τους ευχαριστώ.

Ξεκινήσαμε μια παρέα από 9 άτομα έχοντας μαζί μας 2 άλογα με σκοπό να
περπατήσουμε ετούτο το υπέροχο βουνό. Η περιπατητική διαδρομή ξεκίνησε από τη
Γράμμοστα (χωριό Γράμμος) και περνώντας από τη Δρακόλιμνη στα ελληνοαλβανικά
σύνορα καταλήξαμε στην Αετομηλίτσα. Οι εικόνες δεν μεταφέρονται στο χαρτί, ενώ
το φωτογραφικό φιλμ στάθηκε και αυτό εκστατικό και αδύναμο μπροστά στο
υπερθέαμα της διαδρομής αυτής. Ούτε το μυαλό άντεξε… «έφυγε» σε δυσθεώρητα
ύψη. Συντροφιά μας η μικρή κοινωνία των κτηνοτρόφων του Γράμμου, είτε αυτοί
βρίσκονται στην ελληνική είτε στην αλβανική πλευρά. Απαραίτητο συστατικό ο
ιδρώτας και η κούραση να ανέβεις για να θαυμάσεις και να μάθεις. Και δεν
μαθαίνεις, ούτε απολαμβάνεις φθάνοντας στον προορισμό σου. Η διαδρομή έχει τις
αξίες συγκεντρωμένες. Αν, για παράδειγμα, ένα ελικόπτερο φθάσει και
προσγειωθεί δίπλα από τη Δρακόλιμνη του Γράμμου, τότε αυτός που θα κατέβει για
να την δει τι θα έχει καταλάβει; Αν επίσης μια ομάδα ορειβατών ξεκινήσει το
πρωί και μέσα σε μερικές ώρες περπατήσει όλη την κορυφογραμμή, περάσει από τη
λίμνη, κατακτήσει το 2.520 (η ψηλότερη κορυφή) και φθάσει (τρέχοντας γιατί δεν
γίνεται αλλιώς) μεσημεράκι στην Αετομηλίτσα, τι θα έχει δει και πάλι; Οι
απαντήσεις δικές σας.

Μια παράκαμψη πριν φθάσουμε στη Γράμμοστα για διανυκτέρευση ήταν επίσης
αποκαλυπτική και λειτούργησε σαν εισαγωγή στο «όρος Γράμμος». Σε απόσταση 35
χλμ. από την Κόνιτσα (προς Κοζάνη -Καστοριά) στρίψαμε αριστερά προς το χωριό
Πευκόφυτο. Περνώντας από τη Χρυσή κάναμε στάση στον ορεινό οικισμό που είναι
στημένος στα 1.050 μέτρα. Το Πευκόφυτο είναι χωριό των Κατσαούνηδων βλάχων και
φημίζεται για τα τρεχούμενα νερά του. Αν και διοικητικά ανήκει στον Νομό
Καστοριάς οι κάτοικοί του περηφανεύονται για την ηπειρώτικη πολιτισμική τους
ταυτότητα, πράγμα που δείχνει τόσο η τοπική αρχιτεκτονική όσο και το
απεριποίητο μικρό λαογραφικό μουσείο μέσα στο χωρίς μαθητές σχολείο. Ο
χωματόδρομος που ξεκινά μετά το Πευκόφυτο χωρίζει στα 6 χιλιόμετρα. Αριστερά
πηγαίνει για τη θέση Αρρένες και ίσια συνεχίζει για Γράμμοστα. Ακολουθώντας
τον χωματόδρομο για Αρρένες περνάμε τη βρύση Τρακοσάρα που πια δεν τρέχει νερό
και καταλήγουμε σε μια υπέροχη λίμνη, με μικρό βάθος, που περιτριγυρίζεται από
το πανέμορφο δάσος. Γαλάζιο και μπλε μπερδεύονται σε ένα χρώμα και οι τρίτωνες
(δρακάκια) μαζί με τους βατράχους βουτάνε στο νερό. Τι φοβερή Δρακόλιμνη, τι
παρθένο μέρος θα μπορούσε να αναφωνήσει κανείς… η απάντηση έρχεται στη
συνέχεια!

Κατ’ αρχήν το όνομα Αρρένες δημιουργεί κάποια ερωτηματικά, αφού φαίνεται κάπως
«ελληνοποιημένο». Πιο σωστή μοιάζει η εκδοχή του Αρίνες, όπου στα βλάχικα
«Αρίν» σημαίνει ψιλό χώμα, αμμώδες, παρόμοιο με αυτό της περιοχής. Επιπρόσθετα
ο σχηματισμός της λίμνης αυτής δεν φαίνεται να έχει τα χαρακτηριστικά
Δρακόλιμνης. Το χρώμα των νερών μιας Δρακόλιμνης είναι μπλε, βαθύ, σκοτεινό,
το βάθος της σχετικά μεγάλο και συνήθως συναντάμε τέτοιους σχηματισμούς λίμνης
σε ύψος μεγαλύτερο των 2.000 μέτρων, πάνω από το δάσος στην καθαρά αλπική
ζώνη. Οι Δρακόλιμνες αποτελούν ένα γεωλογικό φαινόμενο που οφείλεται στην
εποχή των παγετώνων. Βέβαια τα ίχνη των παγετώνων έχουν εξαφανιστεί από τα
ελληνικά βουνά και τα μόνα στοιχεία που έχουν απομείνει είναι η Μαύρη Πεύκη
και οι Δρακόλιμνες (οι οποίες έχουν και κάποιο όριο ζωής, σίγουρα
περιορισμένο). Σε χαμηλότερο υψόμετρο από τις Δρακόλιμνες βρίσκονται οι
ξηρόλιμνες που συγκρατούν νερό για περιορισμένο χρονικό διάστημα (9-10 μήνες
τον χρόνο) και μια τέτοια θα πρέπει να είναι και ετούτη στους Αρρένες
(Αρίνες).

Λίμνη στη θέση Αρρένες

Τώρα όσον αφορά το παρθένο τοπίο… καλύτερα να το ξεχάσουμε. Ετούτος ο
υπέροχος τόπος έχει διαμορφωθεί από τον άνθρωπο… είναι ξεκάθαρα
ανθρωπογενής. Για αιώνες στην περιοχή αυτή οι άνθρωποι βόσκουν χιλιάδες
γιδοπρόβατα και τα σημάδια της δραστηριότητάς τους βρίσκονται παντού. Πριν από
μερικά χρόνια εδώ βοσκούσαν 40.000 γιδοπρόβατα, ενώ σήμερα αριθμούν γύρω στις
17.000! Τα λιβάδια ετούτα συνήθως τα νοικιάζουν αρβανιτόβλαχοι από τη
Θεσπρωτία. Οι πέτρες γύρω από τη λίμνη σηματοδοτούν παλαιότερες «αλατσιές»,
διάσπαρτες πέτρες, που έβαζαν αλάτι επάνω τους για να φάνε τα ζώα! Άλλωστε, σε
κάθε ξέφωτο του Γράμμου θα συναντούσες παλιότερα στάνες. Βέβαια καταρρέει ο
«μύθος» του παρθένου τοπίου… αλλά ειδικά η Μεσόγειος έχει πάψει προ πολλού
να είναι παρθένα… την έχουν βιάσει πολλοί λαοί!

Επιστροφή στη διασταύρωση για Γράμμοστα (Γράμμος) και ακολουθώντας τις
ταμπέλες αρχίζουμε να περνάμε σωρούς από πέτρες που μοιάζουν με διαλυμένα
χωριά. Πρώτο ήταν το Λιανοτόπι που φημιζόταν για τη σχολή αγιογράφων του και
κατόπιν το μουσουλμανικό Βερτενίκ. Πλησιάζοντας στην Γράμμοστα το τοπίο
αλλάζει εντελώς, οι καταπράσινες απαλές γραμμές των βοσκοτόπων σχηματίζουν ένα
μαγευτικό ανάγλυφο, που όταν το αντικρύζεις σούρουπο, μοιάζει εξωπραγματικό,
ασυνήθιστο, δημιουργώντας την ίδια στιγμή μικρές «εστίες» φόβου που η ψυχή
αναγνωρίζει, αλλά το μυαλό αδυνατεί να επεξεργαστεί!

Η Γράμμοστα δεν μοιάζει με κανένα χωριό που έχετε γνωρίσει μέχρι σήμερα.
Μερικά σπιτάκια σώζονται πάνω σε διάσπαρτους σωρούς από πέτρες… χαλάσματα!
Το φυλάκιο του Στρατού είναι πια έρημο και στις αίθουσές του έχουν απλώσει
τσάι. Το κοινοτικό γραφείο είναι καφενείο συνάμα και οι μπίρες παγώνουν μέσα
σε ένα βαρέλι, όπου τρέχει κρυστάλλινο νερό από τις κορυφές του βουνού.

Ελάχιστοι άνθρωποι, μια οικογένεια που μένει σε τροχόσπιτο με στέγαστρο από
κλαδιά ελάτου, μερικοί παππούδες και 4-5 βοσκοί που έχουν φτιάξει πρόχειρες
καλύβες απ’ ό,τι υλικό μπορείς να φανταστείς… ξύλα, πέτρες, τσίγκο,
πλαστικό, κλαριά, χώμα! Τέσσερις πέτρινοι τοίχοι μένουν όρθιοι από την
εκκλησία της Κοίμησης Θεοτόκου, άλλωστε όλα τα βλαχοχώρια έχουν προστάτιδα την
Παναγία και κάνουν πανηγύρι στις 15 Αυγούστου.

Ετούτη είναι η περιγραφή ενός χωριού που στην ακμή του είχε 3.000 κατοίκους,
πολλές χιλιάδες ζώα, αρκετούς αργυροχρυσοχόους και σχολή αγιογράφων. Για πρώτη
φορά καταστράφηκε από τον Αλή Πασά στα 1749. Οι κάτοικοι από την Γράμμοστα και
το Λιανοτόπι μετακόμισαν μαζικά και σήμερα τους συναντάμε από το Κόσοβο μέχρι
τα Λιβάδια του Πάικου. Το χωριό ξαναφτιάχτηκε, αλλά το τελειωτικό χτύπημα
δόθηκε στον εμφύλιο πόλεμο… έπειτα ο Γράμμος ερημώθηκε εντελώς. Ακολούθησε
το πρόγραμμα εποικισμού που ξεκίνησε στα 1955 περίπου, αλλά τίποτε δεν ήταν
ίδιο…Τώρα ο φόβος των Αλβανών, που προσωπικά μού φαίνεται αδικαιολόγητος,
ερημώνει και πάλι το βουνό, νεκρώνοντας τις στάνες, αλλά και τα λιβάδια δίπλα
στη συνοριακή γραμμή, ενώ την ίδια στιγμή στέλνει περιπόλους της Αστυνομίας με
τζιπάκια στα ψηλότερα σημεία.

Πιάνουμε κουβέντα με έναν παππού καθισμένοι στο στέγαστρο έξω από το καφενείο
και μας λέει τα ονόματα των γύρω χαμηλών υψωμάτων… Πατσιούρα, Άη Γιώργης.
Και μονολογεί: «Ο Γράμμος είναι σαν αυγό… σαν ομπρέλα και το χωριό είναι στη
μέση. Τέτοιο βοσκοτόπι δεν θα βρεις σε όλα τα Βαλκάνια… είναι παχιά τα
λιβάδια μας». Πολλοί λένε πως η Γράμμοστα θα ζωντανέψει και πάλι. Η Κοινότητα
Γράμμου, που έχει έδρα στο Άργος Ορεστικό, έχει φτιάξει ένα σχέδιο για να
ζήσει το χωριό ξανά… τίποτε όμως δεν φαίνεται να γίνεται, παρ’ εκτός από ένα
έρημο νεόκτιστο σπίτι από τσιμέντο και πέτρα που ξεχωρίζει μονάχο.

Σκαρφαλώνουμε στο ύψωμα του Άη Γιώργη για να δούμε τον ήλιο να βασιλεύει. Τα
άλογα που κουβαλούσαμε επάνω σε ένα ημιφορτηγό, όλη την ημέρα πρέπει να
ξεμουδιάσουν λίγο. Καθώς ανεβαίνουμε ένας φοβισμένος λαγός κάνει τρομερά
άλματα και ύστερα από 2-3 επαφές με τη γη εξαφανίζεται στο πίσω μέρος του
λόφου… χαμογελώ, γιατί λάθος ανθρώπους φοβήθηκε!

Ετούτη είναι η ώρα που επιστρέφουν τα πρόβατα στα μαντριά. Τα κοπάδια
κατηφορίζουν στις πλαγιές δίνοντας μια γλυκιά κινητικότητα στον χώρο που
συνοδεύεται από τον ασταμάτητο ήχο των κουδουνιών. Είναι ένα σχήμα ακανόνιστο,
κάθε δευτερόλεπτο διαφορετικό, άλλοτε απλώνεται, άλλοτε συρρικνώνεται, αλλά
πάντοτε κινείται. Μοιάζει μαγικό, αλλά είναι απλά ένα κοπάδι που τρέχει προς
τη στάνη. Τα ζώα θα χωθούν στην αγκαλιά της, το άρμεγμα θ’ αρχίσει, οι
καρδάρες θα γεμίσουν, άλλη μια δύσκολη ημέρα θα τελειώσει και τα αστέρια θα
λάμψουν μαγικά μέχρι ο ήλιος να τα σβήσει και πάλι από τον ουρανό.

(Η συνέχεια της διαδρομής στον Γράμμο θα δημοσιευθεί την επόμενη Παρασκευή).

ΔΙΑΔΡΟΜΗ

Αν και το χωριό Γράμμος (η παλιά Γράμμοστα δηλαδή) ανήκει στον Νομό Καστοριάς
μπορείτε να το προσεγγίσετε είτε από τον Πεντάλοφο του Νομού Κοζάνης είτε από
την Κόνιτσα του Νομού Ιωαννίνων είτε από το Άργος Ορεστικόν (Νομός Καστοριάς)
μέσω της Νέας Κοτύλης (ασφάλτινος μέχρι εκεί ο δρόμος, χωμάτινος-βατός στη
συνέχεια). Γενικά οι δρόμοι στον Γράμμο αυτή την εποχή είναι ευκόλως
προσπελάσιμοι από οποιοδήποτε αυτοκίνητο, ενώ υπάρχει στοιχειώδης σήμανση στα
μεγάλα σταυροδρόμια. Όσοι πιστεύουν ότι αυτή δεν είναι καλοκαιρινή εκδρομή
κατά τη γνώμη μου κάνουν μεγάλο λάθος, διότι εκεί ψηλά βρίσκεται η δροσιά και
όχι απαραιτήτως στη θάλασσα! Το καλοκαίρι τώρα ξεκινάει στον Γράμμο (αλλά και
γενικά στα μεγάλα υψόμετρα) και θα διαρκέσει κάνα μήνα ακόμα! Η δική μου
διαδρομή έγινε με βάση εκκίνησης την Κόνιτσα… είναι βλέπετε εκεί οι Αφοί
Κυρίτση, οπότε δεν μπορώ να περάσω δίχως αναφορά και έλεγχο! Άλλωστε, ο
«μεγάλος» της οικογένειας, ο Βαγγέλης, οργάνωσε αυτή την εκδρομή (οργάνωσε
σημαίνει ότι απλά τηλεφώνησε να μαζευτούμε στην Κόνιτσα!) Ως ευγενικός
άνθρωπος θα πρέπει να τον ευχαριστήσω κι αυτόν!

Από την Κόνιτσα η διασταύρωση για Πευκόφυτο απέχει 35 χλμ. και το Πευκόφυτο 43
χλμ. Από το Πευκόφυτο μέχρι τη διασταύρωση για Αρρένες υπολογίστε 6 εύκολα
χωμάτινα χλμ. και άλλα 11 για να φθάσετε στη λίμνη. Από το Πευκόφυτο πάλι το
χωριό Γράμμος (Γράμμοστα) απέχει 25 χωμάτινα χιλιόμετρα και ταμπέλες θα βρείτε
σε όλες τις μεγάλες διασταυρώσεις, οπότε δεν θα χαθείτε.

ΔΙΑΜΟΝΗ

Μην ελπίζετε ότι θα βρείτε ξενώνες στην περιοχή. Εμείς άλλωστε πήγαμε
εξοπλισμένοι με τους υπνοσάκους μας και υποστρώματα δεν χρειαστήκαμε, ας είναι
καλά το παχύ χορτάρι! Αν είστε μικρή παρέα 2-3 ατόμων, οι φιλόξενοι
κτηνοτρόφοι δεν θα έχουν κανένα απολύτως πρόβλημα να σας φιλοξενήσουν στις
καλύβες τους, εάν υπάρχει χώρος. Στη Γράμμοστα το φυλάκιο του Στρατού που
είναι ανοιχτό ενδείκνυται για διανυκτέρευση, καθώς και το υπόστεγο της
εκκλησίας. Το πιο κοντινό χωριό είναι το Επταχώρι (λίγα ενοικιαζόμενα δωμάτια
0468-61270), αλλά και ο Πεντάλοφος που έχει το ξενοδοχείο «Πίνδος» (τηλ.
0468-41057). Όσοι θέλουν τις ανέσεις τους μπορούν να μείνουν στην Κόνιτσα και
προσωπικά προτείνω τον μάστορα της πέτρας Γιώτη (Ξενοδοχείο «Πανόραμα»
0655-23135).

ΦΑΓΗΤΟ

Φροντίστε μόνοι σας για το φαγητό σας και κάντε τις προμήθειές σας σε κάποια
μεγάλη πόλη ή κωμόπολη. Τόσο στη Χρυσή όσο και στο Πευκόφυτο στα καφενεία
σίγουρα θα βρείτε να φάτε και μάλιστα καλά. Εκείνο βέβαια που μου έκανε
εντύπωση είναι ότι πληρώσαμε 400 δρχ. το «σφηνάκι» το τσίπουρο στο καφενείο
του Πευκόφυτου… φαίνεται μας πήραν για ψωνάρες Αθηναίους… και καλά εμένα,
τους υπόλοιπους; Στη Γράμμοστα στο καφενείο μπορείτε να πιείτε τσιπουράκι,
μπίρες παγωμένες (παρά το γεγονός ότι δεν υπάρχει ρεύμα και ψυγείο φυσικά) και
να φάτε καμιά σαλάτα ή αυγά ομελέτα με πατάτες. Εάν θέλετε γάλα αληθινό
απευθυνθείτε στους τσοπάνηδες, θα χαρούν να σας δώσουν να πιείτε δωρεάν όσο
θέλετε!

ΧΡΗΣΙΜΑ ΤΗΛΕΦΩΝΑ

Κοινότητα Αρρένων 0467-84029

Αστυνομία Επταχωρίου 0467-84019

Αγρ. Ιατρείο Πενταλόφου 0468-41262

Αστυνομία Πενταλόφου 0468-41222