«Όχι στο ανούσιο κήρυγμα, ναι στη μοιρασιά»

Η ζωή της στην τάξη είναι σαν μια διαρκής παρτίδα σκάκι με άγνωστο κάθε
φορά συμπαίκτη. Όσο εκπαιδευμένος και να είσαι και όσο και αν, μέσα από τις
εφήμερες νίκες σου, έχεις αναδειχθεί σε καλό γνώστη των κινήσεων, αρκετές
φορές αναγνωρίζεις ότι «τα περισσότερα τα αγνοείς»! Αυτή η παρτίδα άλλωστε ­
της διδασκαλίας ­ μοιάζει ποτέ να μην τελειώνει και κίνηση «ματ» ξέρουν να
κάνουν μόνον τα παιδιά…

Πριν από είκοσι χρόνια, η Άρτεμις Τσάμη-Φυσάκη περνούσε για πρώτη φορά το
κατώφλι μιας τάξης ­ της Δ’ τάξης ­ ενός ιδιωτικού σχολείου στην Αθήνα. Είχε
ένα μούδιασμα στο σώμα, μια τρομερή συστολή και αμηχανία. Μπροστά σε εκείνα τα
ξαναμμένα βλέμματα που έμοιαζαν τόσο αποτελεσματικά να τη ζυγίζουν, να την
ερευνούν και να την ξεψαχνίζουν πριν καλά καλά εκείνη ανοίξει το στόμα της,
ένιωσε ότι είχε διαλέξει το δυσκολότερο επάγγελμα του κόσμου. Ήταν τελικά το
δυσκολότερο! Και την ίδια ντροπή, την ίδια συστολή, την ίδια αμηχανία, το ίδιο
κοκκίνισμα στα μάγουλα νιώθει είκοσι χρόνια τώρα, κάθε φορά που μπαίνει σε μια
νέα τάξη.

Τα πρώτα παιδιά της ήταν 25. Τα θυμάται όλα, ένα προς ένα, σαν να τα
αποχωρίστηκε μόλις χθες. Όπως θυμάται κάθε της τάξη και καθένα από τα περίπου
600 παιδιά που μαζί «άνοιξαν» φτερά και σηκώθηκαν ψηλά στο μακρύ ταξίδι της
γνώσης. Άλλες φορές διήνυσαν λίγα μόνο μέτρα. Άλλες φορές πολλά περισσότερα.
Όπως και να έχει, εκείνη είναι πάντα μια δασκάλα που μαθητεύει κοντά στα
παιδιά. Και κανένα παιδί, ποτέ, δεν πήρε ξεθωριασμένη γκρίζα απόχρωση ούτε
αριθμό μητρώου ­ τον καταχωρισμένο στους σχολικούς καταλόγους…

Το να επικοινωνείς είναι μια τέχνη που δεν διδάσκεται σε κανένα
Πανεπιστήμιο. Ούτε υπάρχουν κανόνες επικοινωνίας «συμβατοί με την άλφα ή βήτα
εποχή, με το άλφα ή βήτα σχολείο, με το άλφα ή βήτα κοινωνικό επίπεδο… Δεν
υπάρχει τίποτα σταθερό, κανένα βήμα εκκίνησης. Δεν υπάρχει “πεπατημένη”
διδασκαλίας. Όλα είναι ρευστά και κάθε στιγμή διαφοροποιούνται…».

Δεν υπάρχει ημέρα ίδια ή παρόμοια με κάποια άλλη. Δεν υπάρχει καμία ημέρα
«που να είναι τα παιδιά όπως τα άφησα την προηγουμένη ή να είμαι, εξ
αντικειμένου, εγώ ίδια. Στην αρχή κάθε ημέρας υπάρχει πάντα μια “ανάσα”, μια
αναπνοή να ξαναγνωριστούμε εγώ κι εκείνα από την αρχή…».

Ζητούνται ελκυστικό σχολειό κι «εύγευστα» βιβλία

Άρτεμις Τσάμη – Φυσάκη: «Δεν υπάρχει “πεπατημένη” διδασκαλίας. Όλα είναι ρευστά και κάθε στιγμή διαφοροποιούνται…»

Το σχολείο δεν είναι ελκυστικό, τα βιβλία «είναι ουδέτερα, ξερά, άχρωμα και
άγευστα. Ειδικά τα βιβλία της γλώσσας, απευθύνονται σε παιδιά περασμένων
εποχών και δεν έχουν καμία σχέση με τις αγωνίες, τα ερεθίσματα και τις
αναζητήσεις των σημερινών παιδιών. Δεν μπορεί στην εποχή που βασιλεύει η
εικόνα, το βιβλίο π.χ. της Ιστορίας να μη συνοδεύεται από ευανάγνωστους και
καλοσχεδιασμένους χάρτες και εικόνες που θα βοηθήσουν το παιδί να κατανοήσει
το κείμενο…».

Τα παιδιά πηγαίνουν σχολείο, γιατί… αναγκάζονται: «Όταν βρίσκονται στην
προσχολική ηλικία, λαχταρούν να πάνε στο σχολείο. Από τον πρώτο κιόλας μήνα
έως και το τέλος της Α’, τα περισσότερα θεωρούν το σχολείο αποκρουστικό! Κι
αυτό δεν είναι τυχαίο…

«Μπαλώματα»

Είναι τέτοια η δομή και το περιεχόμενο του σχολείου που δεν ανταποκρίνεται
ούτε στοιχειωδώς στις ανάγκες τους. Και όλα όσα έχουν γίνει τα τελευταία
χρόνια για την υποτιθέμενη αναβάθμιση του σχολείου δεν είναι παρά “μπαλώματα”
και ανίσχυρες τονωτικές ενέσεις.

Η ουσία είναι μία: το Δημοτικό θέλει ριζική αλλαγή, θέλει γερά θεμέλια και
κτίσιμο από την αρχή… Είναι τόσο τεράστιες οι απαιτούμενες γνώσεις ­ σε όγκο
και βάθος ­ και αυξάνονται καθημερινά με τόσο μεγάλη ταχύτητα που είναι
αδύνατον να τις κατακτήσουν τα παιδιά με τις αναχρονιστικές μεθόδους
διδασκαλίας που τώρα χρησιμοποιούμε. Έτσι καταλήγουν με απίστευτα κενά στο
Γυμνάσιο και ακόμα μεγαλύτερα στο Λύκειο…».

Δεν υπάρχει ο νέος, ο «ελκυστικός» τρόπος διδασκαλίας, μέσα από ελκυστικά
βιβλία, αυτός που θα τραβήξει το ενδιαφέρον του παιδιού και θα του προσφέρει
γνώση αλλά και χαρά και ικανοποίηση. Όσο και να αυτοσχεδιάσεις, το αναλυτικό
πρόγραμμα είναι πρόγραμμα που οφείλεις να τηρηθεί.

«Κλέβω»

Όσες σημειώσεις κι αν κάνεις και όσα ενδιαφέρονται βιβλία και να ανοίξεις «το
παιδί στο σπίτι πρέπει να διαβάσει από το κανονικό βιβλίο. Εκεί θα
απογοητευθεί, θα το μουντζουρώσει, θα το κλείσει. Και όταν το ρωτήσω την
επομένη πότε έγινε η άλωση της Κωνσταντινούπολης, θα μου απαντήσει το 1821!
Θυμώνω τότε, γιατί διαπιστώνω ότι δεν έκανα τίποτα, τα βάζω με τον εαυτό μου,
κάποιες φορές διοχετεύω τον θυμό μου και στα παιδιά, τα μαλώνω όπως μαλώνω τον
γιο μου και ύστερα από λίγο γίνονται πάλι όλα μέλι γάλα και κάνουμε πάλι μια
νέα απόπειρα, με άλλο τρόπο, με άλλη προσέγγιση, ελπίζοντας σε κάτι
καλύτερο…».

Αν τηρούσε τυπικά το αναλυτικό πρόγραμμα «δεν θα υπήρχε κενό ούτε δευτερόλεπτο
για την επαφή μου με τα παιδιά. Αλλά η επαφή είναι σημαντικότερη από αυτή
καθαυτή τη γνώση. “Κλέβω” από το μάθημα, “κλέβω” από το διάλειμμα, “κλέβω”
ώρες από τα Σαββατοκύριακα για να επικοινωνήσω ουσιαστικά με τα παιδιά. Με
αφορμές που μας δίνονται μέσα από τα κείμενα, απλωνόμαστε σε θέματα που
αγγίζουν τα δικά τους ενδιαφέροντα ή που τα απασχολούν προσωπικά. Σκοπός του
σχολείου θα έπρεπε να είναι να βγάζει ισορροπημένους ανθρώπους. Ανθρώπους με
κατάρτιση και ευρύτερη κοινωνική γνώση.

Ανθρώπους που να πιστεύουν στον εαυτό τους και να πατάνε γερά στα πόδια τους.
Αλλά βγάζει ανθρώπους με χαμηλή αυτοεκτίμηση, τρομακτικό άγχος και απίστευτες
αγωνίες.

Και αυτοί οι άνθρωποι είναι τα παιδιά μας. Που ξέρουν από πολύ νωρίς ­ γιατί
έχουν εμάς πρότυπο ­ ότι το χρήμα κινεί τα πάντα και ότι για να ανέβεις
κοινωνικά δεν είναι απαραίτητο να είσαι μορφωμένος… Πιο απαραίτητες είναι οι
γνωριμίες, το “μέσον”, οι καλές δημόσιες σχέσεις. Πιο απαραίτητο είναι να
επιβιώνεις από το να υπάρχεις»!

Και μάνα

Εκείνη υπάρχει. Ως δασκάλα, με τις καλές και τις κακές της στιγμές, αλλά έξω
από πλαίσια τυπικά και πάντα με την ίδια αγωνία.

Ως μάνα του γλυκύτατου 10χρονου Ορέστη, ο οποίος την εκπαιδεύει «να γίνεται
καλύτερη μάνα και ουσιαστικότερη δασκάλα». Ως σύντροφος ζωής του εκπαιδευτικού
Γιώργου Φυσάκη. Εκείνος της έμαθε άλλωστε ότι δάσκαλος δεν είναι μια
συγκεκριμένη έννοια, αλλά πολλές, «διαφορετικές στη σύνθεσή τους και κάποιες
φορές αλληλοσυγκρουόμενες»…

Πώς να παρέμβεις στο σπίτι; Τι να πεις στα παιδιά με άγχος λόγω
οικογενειακών προβλημάτων

Τα παιδιά πηγαίνουν σχολείο γιατί… αναγκάζονται. «Όταν βρίσκονται στην προσχολική ηλικία, λαχταρούν να πάνε σχολείο. Από τον πρώτο κιόλας μήνα, έως και το τέλος της Α’ τάξης θεωρούν το σχολείο αποκρουστικό», λέει η Άρτεμις Τσάμη – Φυσάκη

Η ζωή της στην τάξη γεμίζει ευωδιές ­ από τις ευωδιές των παιδιών της. Αλλά
και πίκρες και δάκρυα ­ από τη δική τους απόγνωση, τα δικά τους δάκρυα.
Σκουπίζει δάκρυα παιδιών, σε όποιο σχολείο και αν διδάξει ­ τα δύο τελευταία
χρόνια στο 15ο Αθηνών της Μαρασλείου, τα δύο προηγούμενα στο 8ο Δημοτικό και
τα δύο αμέσως προηγούμενα στο 4ο Δημοτικό Αμαρουσίου… Είναι περίεργο, αλλά
αυτή η γενιά που πολλοί θεωρούν «ξεστρατισμένη» είναι μια γενιά παιδιών που
συσσωρεύει πολλά αρνητικά και έχει σοβαρούς λόγους να κλαίει: «Η τάξη που με
πλήγωσε περισσότερο τα τελευταία χρόνια ήταν μια Στ”. Παιδιά διαμάντια, ένα κι
ένα, αλλά με τρομερή έλλειψη επικοινωνίας στο οικογενειακό περιβάλλον τους.
Κάθε απόγευμα που γύριζα στο σπίτι, πνιγόμουν, ασφυκτιούσα και έκλαιγα απ’ όσα
είχα ακούσει. Ήταν τόσο έντονο το πρόβλημα, και σε τόσα πολλά παιδιά στην
τάξη, που ένιωθα την ανάγκη να μιλήσω γι’ αυτό με τον σύντροφό μου και τους
φίλους μας το βράδυ, στην παρέα. Χρειαζόμουν την εμπειρία και τη βοήθεια των
άλλων για να τα στηρίξω και να τα βοηθήσω…

Πώς να στηρίξει και πώς να βοηθήσει το 12χρονο παιδί που επιστρέφει κάθε
μεσημέρι σ’ ένα ευκατάστατο, κατά τα άλλα, σπίτι, αλλά δεν υπάρχει κανένας να
το περιμένει; Υπάρχει μόνο ένα σημείωμα των γονιών που στην καλύτερη περίπτωση
ενημερώνει ότι το φαγητό είναι στο ψυγείο και αν θέλει μπορεί να το ζεστάνει
για λίγα δευτερόλεπτα στον φούρνο μικροκυμάτων. Ενίοτε το σημείωμα συστήνει
«αυγά τηγανητά ή έτοιμο φαγητό από το γωνιακό φαστφουντάδικο. Αυτά τα 11χρονα
και 12χρονα παιδιά, είναι παιδιά που «τρέχουν» στα δύσβατα μονοπάτια μιας
πρόωρης ­ άρα και πιο επικίνδυνης ­ εφηβείας. Αρκετά από αυτά ζουν με τον ένα
από τους δύο γονείς και αντιμετωπίζουν μεγάλο πρόβλημα με εκείνον που
συμβιώνουν ή τον άλλο που σπανίως βλέπουν…

Λιποθυμίες!

Τι να πει στο κοριτσάκι που συνοδεύει τη μητέρα του στον ψυχίατρο ή την
εκλιπαρεί να κάνει αποτοξίνωση; Και σ’ εκείνη την άλλη μικρή που ένιωθε μια
τρομακτική πίεση στο στήθος, έσβηνε και σχεδόν λιποθυμούσε μέσα στην τάξη;
Πέντε – έξι φορές τη μετέφεραν εσπευσμένα σε νοσοκομεία που εφημέρευαν για να
διαπιστωθεί στο τέλος ότι «υπέφερε από άγχος λόγω ψυχολογικών και
οικογενειακών προβλημάτων και θα πάθαινε κρίσεις άγχους όσο δεν λύνονταν τα
προβλήματα. Πώς να παρέμβεις όμως στο σπίτι; Ο ρόλος σου σταματά στο σχολείο.
Αλλά μπορείς να “πέσεις” πάνω στο παιδί, να αναπτύξεις μαζί του ειδικό κώδικα
επικοινωνίας, να ξέρει εκείνο ότι υπάρχει πάντα ένα αυτί να το ακούσει, μέσα ή
έξω από την τάξη, υπάρχει ένα αγκάλιασμα για εκείνο, μια γλυκιά παρηγορητική
κουβέντα…». Επικοινωνεί και βλέπει ακόμα εκείνο το κορίτσι και ας είναι ήδη
στο Λύκειο. Όπως και πολλά άλλα παιδιά, κορίτσια και αγόρια, παλιούς μαθητές
της που της τηλεφωνούν και την επισκέπτονται στο σχολείο ή στο σπίτι: «Τα
παιδιά με έμαθαν να ακούω ­ ακόμη και όταν δεν μιλάνε. Με έμαθαν να ζητώ
συγγνώμη και να διορθώνω, χωρίς να ντρέπομαι, το λάθος που μπορεί να έκανα σε
γνωστικό επίπεδο την προηγουμένη… Με έμαθαν να είμαι ο εαυτός μου, αυτό
ακριβώς που είμαι και στην υπόλοιπη ζωή μου, χωρίς να προσποιούμαι ή να
“ενδύομαι” κάποιο άλλο πρόσωπο, κάποια άλλη ταυτότητα! Με έμαθαν ότι η
καλύτερη προσέγγιση είναι εκείνη της κατανόησης και της “μοιρασιάς” και όχι
του ανούσιου κηρύγματος… Ποτέ κανείς δεν τα ξέρει όλα και ποτέ κανείς δεν τα
μοιράζεται όλα. Όταν δείξεις σ’ ένα παιδί ότι είσαι και εσύ άνθρωπος που κάνει
γνωστικά λάθη ή λάθος εκτιμήσεις θα το μάθεις να βλέπει, να αποδέχεται και να
βελτιώνει τα δικά του λάθη…».

Η τελευταία της τάξη, η τάξη που μόλις αποχαιρέτησε, ήταν η Ε’ του 15ου
Αθηνών. Είκοσι ένα γλυκύτατα παιδιά και ανάμεσά τους πέντε από την Αλβανία,
την Ισπανία και τις ΗΠΑ: «Είχαν ευτυχώς ξεκινήσει όλα από την πρώτη τάξη το
ελληνικό σχολείο και δεν αντιμετωπίσαμε ιδιαίτερο πρόβλημα. Στα σχολεία του
κέντρου, η αναλογία των μαθητών άλλης υπηκοότητας όλο και αυξάνεται. Στα
είκοσι παιδιά της Α’, τα δέκα (ακριβώς τα μισά) ήταν αλλοδαποί. Και το
πρόβλημα φυσικά δεν είναι η προέλευση των παιδιών, αλλά το γεγονός ότι
εντάσσονται στο κανονικό ελληνικό σχολείο, δίχως να προηγηθεί η ειδική
προετοιμασία τους…».

Η αδιαφορία

Αυτό που την τρομάζει περισσότερο απ’ όλα είναι η αδιαφορία για τη γνώση που
δείχνουν σήμερα τα παιδιά: «Δεν τα συγκινούν πια τα βιβλία που τους
προσφέρουμε ούτε ο τρόπος διδασκαλίας μέσα στην τάξη. Τα σημερινά παιδιά έχουν
εκατό χιλιάδες άλλους τρόπους να πάρουν τις ίδιες πληροφορίες και τις ίδιες
γνώσεις σε ελάχιστο χρόνο, μέσω ενός απλού κομπιούτερ και με πολύ μεγαλύτερο
ενδιαφέρον! Το σχολείο δεν είναι πια ανταγωνιστικό.

Από την άλλη πλευρά, τα παιδιά γνωρίζουν ότι υπάρχει τέτοια πληθώρα γνώσης και
πληροφόρησης και συνειδητοποιούν ότι δεν μπορούν να την αγγίξουν και να την
κάνουν βίωμά τους. Αισθάνονται ότι δεν μπορούν να αποκτήσουν τα αναγκαία
εφόδια για το μέλλον τους. Και αυτό, αντί να τα πεισμώσει, τα κάνει να
εγκαταλείπουν τον αγώνα…».