Μαθήματα ειρήνης από το Χάρβαρντ

Η φιλία Ι. Τζεμ – Γ. Α. Παπανδρέου παίζει σημαντικό ρόλο για το μέλλον των ελληνοτουρκικών σχέσεων

Χρήσιμα διδάγματα και συμπεράσματα για τη μελλοντική εξέλιξη μιας προσέγγισης
με την Αγκυρα προκύπτουν από τη μελέτη έκθεσης που συντάχθηκε μετά από εντολή
του Γιώργου Παπανδρέου για λογαριασμό του υπουργείου Εξωτερικών από έμπειρη
ομάδα του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ. Ο υπουργός Εξωτερικών έχει ζητήσει
αντίστοιχες μελέτες από ερευνητικές ομάδες στη Γερμανία και τη Βρετανία.

Η ομάδα Conflict Management Group του αμερικανικού πανεπιστημίου, με
επικεφαλής τον καθηγητή Ρόντζερ Φίσερ, έβαλε στο… μικροσκόπιο οκτώ
περιπτώσεις διακρατικών περίπλοκων διαφορών, προκειμένου να βγάλει τις κοινές
συνιστώσες που διευκολύνουν μια διαπραγμάτευση ή προσέγγιση ή επίλυση: 1)
Ισημερινός – Περού, 2) η διαμάχη για το κανάλι Μπιγκλ μεταξύ Χιλής και
Αργεντινής 3) Βενεζουέλα – Κολομβία, 4) Φόκλαντς – Μαλβίδες, 5) Ισραήλ –
Αίγυπτος, 6) Ισραήλ – Ιορδανία, 7) Ρουμανία – Ουγγαρία 8) Γερμανία – Γαλλία.

Νέες ιδέες

Η ανάλυση της «προδιαπραγματευτικής φάσης», όπως την ονομάζουν οι ερευνητές,
κατέληξε στα εξής κοινά χαρακτηριστικά: Υπάρχουν ιδιωτικές, άτυπες ή και
ανεπίσημες επαφές μεταξύ των δύο πλευρών για την οικοδόμηση σχέσεων και την
ανάπτυξη νέων ιδεών. Υπάρχει «κατάτμηση» της σύγκρουσης σε μικρότερα,
αντιμετωπίσιμα, προβλήματα και ολοκλήρωση συμφωνιών για πρακτικά θέματα, που
βοηθούν στο να ξεπεραστούν διάφορα «ταμπού». Και υπάρχουν μονομερείς κινήσεις
καλής θέλησης, που αλλάζουν το κλίμα στην άλλη πλευρά.

Τέσσερα γενικά «μαθήματα» προκύπτουν από την επόμενη φάση, την οποία οι
ερευνητές ονομάζουν «φθάνοντας σε συμφωνία»:

1. Το διεθνές Δίκαιο δεν παρέχει σταθερότητα ή λύση. Αν και παρέχει ένα γενικό
πλαίσιο για τις διαπραγματεύσεις, η ανάλυση των οκτώ περιπτώσεων δείχνει πως
πρόοδος επιτυγχάνεται όταν οι «αντίπαλοι» μετακινούνται από τη λογική των
δικαίων στη λογική των συμφερόντων.

2. Η επίλυση δύσκολων διαφορών, όπως εδαφικές διαφορές ή θέματα κυριαρχίας,
δεν μπορεί να επιτευχθεί μέσω της παραδοσιακής μεθόδου της διαπραγμάτευσης από
θέση και της συναίνεσης. Απαιτείται τεράστια δημιουργικότητα στη γεφύρωση των
διαφορετικών συμφερόντων.

3. Οι προσωπικές σχέσεις, η εμπιστοσύνη και η αμοιβαία κατανόηση έχουν παίξει
σημαντικό ρόλο στο να επιτύχουν πρόοδο τα δύο μέρη, είτε με την παρουσία
τρίτων είτε απευθείας.

4. Τα «καρότα», τα «μαστίγια» και οι «εξαγορές» εκ μέρους τρίτων πλευρών
χρησιμοποιήθηκαν στις περισσότερες περιπτώσεις ως κίνητρα για να παροτρυνθούν
τα αντίπαλα μέρη να συμφωνήσουν.

Διαδικασίες

Η επίλυση της διαφοράς ή των διαφορών δεν οδηγεί αυτομάτως στη συμφιλίωση,
όπως δείχνει η περίπτωση Ισραήλ – Αιγύπτου. Από την άλλη, δεν είναι ανάγκη να
υπάρξει επίλυση της διαφοράς για να επιτευχθεί προσέγγιση και συμφιλίωση, όπως
δείχνει το παρελθόν της γαλλογερμανικής συμφιλίωσης. Ως εκ τούτου, σε μια
διαδικασία συμφιλίωσης ενυπάρχουν τρεις παράλληλες διαδικασίες: Τα πολιτικά
μέτρα οικοδόμησης ειρήνης (συμφωνίες, κυβερνητικές επαφές, προώθηση της
αλληλεξάρτησης και κοινών δράσεων κ.ά.). Τα θεσμικά μέτρα οικοδόμησης ειρήνης
(εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις με στόχο την αλληλοκατανόηση, συνεργασία σε
θέματα ασφαλείας, οικονομική συνεργασία κ.ά.). Και η κοινωνική οικοδόμηση
ειρήνης (αναθεώρηση των κειμένων των σχολικών βιβλίων, αποκατάσταση και
διατήρηση των πολιτιστικών μνημείων του άλλου κ.λπ.).

Το συμπέρασμα των ερευνητών του Χάρβαρντ είναι πως όσον αφορά τις διαδικασίες
συμφιλίωσης δεν πρόκειται για μια κατάσταση ή ένα αποτέλεσμα, κάτι που μπορεί
να τελειώσει με μια συνθήκη ­ αλλά περί διαδικασιών. Οπως λένε, «η συμφιλίωση
δεν “επιτυγχάνεται” με πολιτικές διευθετήσεις, ανταλλαγές και αμοιβαία
συνεργασία ή ενσωμάτωση σε ένα υπερεθνικό σώμα: είναι μια διαδικασία που
πρέπει να φροντίζεται διαρκώς και συνεχώς, ακόμη κι αν οι συνθήκες δείχνουν
ότι δεν υπάρχει πλέον πρόβλημα».

Βρισκόμαστε σε «προδιαπραγματευτική φάση»

Η ανάγνωση των βασικών διαπιστώσεων των αναλυτών του Χάρβαρντ δείχνει ότι οι
ελληνοτουρκικές σχέσεις βρίσκονται ήδη στη λεγόμενη «προδιαπραγματευτική
φάση», ενώ εμπεριέχουν και στοιχεία διαπραγμάτευσης.

Οι ανεπίσημες επαφές των δύο πλευρών, είτε σε πολιτικό είτε σε άλλο επίπεδο,
υπάρχουν εδώ και καιρό – και, μάλιστα, υπήρχαν (αν και πιο περιορισμένες)
ακόμη και την περίοδο της κρίσης που ακολούθησε τη σύλληψη του Αμπντουλάχ
Οτζαλάν.

Διμερείς συμφωνίες για πιο «εύκολα» θέματα έχουν ήδη υπογραφεί και οδεύουν
προς επικύρωση, ενώ στις εννέα που είχαν αρχικά σχεδιαστεί προσετέθη και η
δέκατη, για τα γεωργικά.

Μία ακόμη, για την αποφυγή διπλής φορολογίας, συζητείται ακόμη μεταξύ των
υπουργείων Οικονομικών.

Ως μονομερή κίνηση καλής θέλησης, που αλλάζει το κλίμα στην άλλη πλευρά, θα
μπορούσε να θεωρηθεί η συμφωνία των «15» στο Ελσίνκι για την τουρκική
υποψηφιότητα, ασχέτως εάν η ελληνική διαπραγμάτευση είχε ως αποτέλεσμα οφέλη
και για την ελληνική (και κυπριακή) πλευρά.

Σχέσεις εμπιστοσύνης

Οι προσωπικές σχέσεις εμπιστοσύνης, όπως αυτές που αναπτύχθηκαν μεταξύ του
Γάλλου υπουργού Εξωτερικών Ρομπέρ Σουμάν και του Γερμανού καγκελαρίου Κόνραντ
Αντενάουερ, ή του βασιλιά Χουσεϊν και του Γιτζάκ Ράμπιν, υπάρχουν ήδη μεταξύ
του Γιώργου Παπανδρέου και του Ισμαήλ Τζεμ – κι επιβεβαιώνονται σε κάθε
συνάντηση των δύο υπουργών.

Η παρουσία τρίτων πλευρών, αν και όχι ιδιαίτερα ενεργός, υπάρχει και στις
ελληνοτουρκικές σχέσεις: το ΝΑΤΟ, η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι Ηνωμένες Πολιτείες
δεν έχουν κρύψει το ενδιαφέρον τους για την εξομάλυνση των τριβών Αθήνας –
Άγκυρας. Τέλος, έχουν αρχίσει και μέτρα συμφιλίωσης, όπως η αποκατάσταση
πολιτιστικών και θρησκευτικών μνημείων ή η εξέταση των κειμένων των σχολικών
βιβλίων, ώστε να αντιμετωπισθούν οι περιπτώσεις μισαλλοδοξίας.

Πάντως, οι ερευνητές υπογραμμίζουν ότι σε όλες τις περιπτώσεις απαιτήθηκε
πολύς χρόνος: οκτώ χρόνια στην περίπτωση Ισραήλ – Αιγύπτου, έξι χρόνια στην
περίπτωση Ισημερινού – Περού, ενώ σε άλλες περιπτώσεις ακόμη η διαδικασία δεν
έχει «ολοκληρωθεί».