ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η φαντασία της επιστήμης

Επιστήμη ή επιστημονική φαντασία; Τι από τα δύο έχει σήμερα τη μεγαλύτερη
δύναμη; Τη μεγαλύτερη επιρροή; Τη μεγαλύτερη φαντασία;

«Metropolis». Το ρομπότ της περί-φημης ταινίας του Φριτς Λανγκ (1927)

Στις αρχές του αιώνα, λέει στον «Νουβέλ Ομπζερβατέρ» ο συγγραφέας και
ερευνητής Νικόλας Πράντζος, οι επιστήμονες εμπνέονταν από τα έργα
επιστημονικής φαντασίας. Σήμερα, χάρις στις προόδους της επιστήμης, συμβαίνει
το αντίθετο. Τότε, η Εκκλησία καταδίκαζε και περιφρονούσε τον Δαρβίνο. Σήμερα,
αναγκάζεται να υιοθετήσει τις θεωρίες του. Πηγή των μοντέρνων μύθων
(«μπιγκ-μπανγκ», χωρόχρονος, μαύρες τρύπες) είναι σήμερα η επιστήμη. Αυτή
ανακάλυψε τις παλλόμενες ραδιοπηγές, τα πάλσαρ και τα κβάζαρ, που οι
συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας ούτε να φανταστούν δεν μπορούσαν!

Η διαφορά ανάμεσα στον Δαρβίνο και σ’ ένα συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας,
σημειώνει από την πλευρά του ο ερευνητής Βικτόρ Στοτσκόφσκι, είναι ότι ο
πρώτος δοκίμασε τις ιδέες του στην πράξη. Τα χάρτινα κάστρα του έπεφταν το ένα
μετά το άλλο μέχρι να διατυπώσει τη θεωρία της φυσικής επιλογής. Νομίζει
κανείς ότι οι επιστήμονες διατυπώνουν θεωρίες παρατηρώντας τον κόσμο. Η
φαντασία, όμως, βρίσκεται στην καρδιά της επιστημονικής πρακτικής. Ασφαλώς και
ο Ιούλιος Βερν είχε φαντασία. Συνήθως, όμως, ακολουθούσε την επιστήμη, και
μάλιστα με καθυστέρηση. Όλοι γνωρίζουμε ότι το πρώτο ατομικό υποβρύχιο
ονομάστηκε «Ναυτίλος» προς τιμήν του. Αυτό που ξεχνάμε είναι ότι ο μεγάλος
μυθιστοριογράφος είχε ο ίδιος εμπνευστεί από το ομώνυμο υποβρύχιο που είχε
ναυπηγήσει ο Αμερικανός μηχανικός Ρόμπερτ Φούλτον εβδομήντα χρόνια νωρίτερα
και το είχε προσφέρει στον Ναπολέοντα για να τοποθετεί νάρκες κάτω από τα
βρετανικά πολεμικά πλοία.

Για τον συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας είναι όλο και πιο δύσκολο να
πρωτοτυπήσει, λέει ο Πράντζος. Αυτό που του μένει είναι να κρούει τον κώδωνα
του κινδύνου. Να θέτει επί τάπητος τα προβλήματα που δημιουργεί η επιστήμη. Τη
δεκαετία του ’50, οι συγγραφείς φαντάζονταν ένα μετα-πυρηνικό κόσμο όπου τα
ζώα θα έχουν γιγαντιαίο μέγεθος και θα αποτελούν προϊόντα μεταλλάξεων. Σήμερα,
απευθύνουν προειδοποιήσεις για τους ιούς, την πληροφορική ή τη γενετική. Μα
όχι, αντιτείνει ο Στοτσκόφσκι: ο ρόλος αυτός ανήκει πρωτίστως στους
επιστήμονες! Το 1905, ο Πιερ Κιουρί εξέφραζε ήδη τη ανησυχία του για τις
πιθανές χρήσεις του ραδίου στα χέρια των εγκληματιών. Οι συγγραφείς
επιστημονικής φαντασίας επιτελούν ένα πολύ σοβαρότερο έργο. Εκλαϊκεύουν, για
παράδειγμα, τις θέσεις που διατυπώνουν οι επιστήμονες. Αν οι Γερμανοί βρήκαν
τόσο πειστικές τις ιδέες που εξέφραζε ο Χίτλερ στον «Αγώνα» του, ήταν επειδή η
επιστημονική φαντασία είχε φροντίσει να τους εξοικειώσει μ’ αυτές…

Η επιστημονική φαντασία είναι μια ιερόσυλη λογοτεχνία, που παραβιάζει τους
κανόνες και μας βοηθά να φανταστούμε ότι δεν είμαστε μόνοι στον κόσμο ή ότι ο
χρόνος δεν είναι γραμμικός, επισημαίνει ο μαθηματικός Ζαν-Κλωντ Ντυνυάκ. Η
πραγματικότητα, όμως, υπερβαίνει και την επιστήμη και τη φαντασία: ποιος
ερευνητής, ποιος συγγραφέας, θα μπορούσε ποτέ να φανταστεί ότι η Ντόλυ, το
κλωνοποιημένο πρόβατο, θα γεννιόταν ενήλικη, στην ηλικία της μάνας της;