Απαγορευμένοι καρποί: Ποιος δεν υποκύπτει στον πειρασμό;

Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις, που τα δικαστήρια της χώρας έχουν
αντιμετωπίσει, στην πολιτική ή ποινική τους διάσταση, υποθέσεις βιβλίων,
ταινιών, γλυπτών ή ζωγραφικών πινάκων, που η δημόσια παρουσίασή τους έχει
θεωρηθεί ότι προσβάλλει είτε τη δημόσια αιδώ είτε τη χριστιανική (κυρίως)
θρησκεία. Η διαμόρφωση της πρέπουσας δικαστικής κρίσης στις υποθέσεις αυτές
είναι δυσχερής, λόγω της υπάρχουσας ή φαινομένης έστω σύγκρουσης ανάμεσα σε
μείζονος σημασίας και συνταγματικά εξίσου προστατευόμενα πνευματικά και
πολιτισμικά αγαθά, όπως είναι η τέχνη και η ελευθερία της τέχνης αφενός, αλλά
και το θρησκευτικό και το περί αιδούς αίσθημα της κοινωνίας αφετέρου.

Ο νομοθέτης συμπληρώνοντας το Σύνταγμα αναγορεύει σε άξια προστασίας
«τέχνη» και καλλιτεχνικό δημιούργημα ό,τι «ιδία» ανήκει στην πολιτιστική
ιστορία της ανθρωπότητας ή συμβάλλει στην προώθηση της ανθρώπινης γνώσης. Η
αποσύνδεση όμως του ασέμνου ή ασεβούς από την αξιολογική επιβράβευση μόνο του
αριστουργήματος (που ανήκει φυσικά στην πολιτιστική ιστορία της ανθρωπότητας)
είναι αναγκαία, γιατί βέβαια ούτε ο νομοθέτης ούτε η κοινωνία μας θέλουν την
βράβευση με την απαλλαγή από τη μομφή του ασέμνου ή του ασεβούς μόνο τού
αριστουργήματος. Έτσι, στα πλαίσια της δικαστικής πρακτικής τείνει να νοείται
ως έργο τέχνης κάθε δημιουργική έκφραση της ανθρώπινης φαντασίας και κάθε
προσπάθεια δημιουργίας που εμπεριέχει έμπνευση και τεχνική και εκφράζει
προβληματισμό και αναζήτηση.

Συνηθισμένο φαινόμενο κατά την εκδίκαση τέτοιων υποθέσεων είναι η
εξέταση ως μαρτύρων και ατόμων ειδικής παιδείας και συναφούς κοσμοθεωρητικού
προσανατολισμού (θεολόγων, μοναχών από τη μια μεριά, καλλιτεχνών από την
άλλη). Οι «ηθικολογικές» ή «φιλελεύθερες» αντιλήψεις όμως των μεν ή των δε,
σίγουρα δεν είναι το ασφαλέστερο κριτήριο για τη διαμόρφωση της δικαστικής
κρίσης, η οποία οφείλει να αναζητεί ως κριτήριο την ευαισθησία και την
αντίληψη γύρω από τα τιθέμενα ζητήματα (τέχνη-άσεμνο-ασεβές) της πλειοψηφίας
των πολιτών της ελληνικής κοινωνίας γενικότερα, αλλά και της τοπικής εκάστοτε
κοινωνίας ειδικότερα. Στην υπάρχουσα δε διαφοροποίηση της αντίληψης αυτής που
ολοένα και περιορίζεται βέβαια, ίσως οφείλεται και η εμφάνιση αποκλινουσών,
μερικές φορές, αποφάσεων ανάμεσα στα διάφορα δικαστήρια της χώρας.

Πρόκειται για τον καλύτερο τρόπο διαφήμισης και διάδοσης των ιδεών που θέλουν
να εμποδίσουν. Η προσφυγή στα δικαστήρια με αιτήσεις απαγόρευσης της
κυκλοφορίας βιβλίων ή της προβολής κινηματογραφικών έργων, μόνο πελατεία
μαζεύει.

Όλοι σπεύδουν να προλάβουν αυτό που ενδεχομένως θα αποσυρθεί με δικαστική
απόφαση, θεωρώντας πως, για να προκαλεί τέτοια αντίδραση, θα έχει και κάποια
αξία. Ακόμη κι αν στην πραγματικότητα δεν έχει, ο μύθος που δημιουργείται, από
τη στιγμή που βάλλεται, αρκεί.

Για να διαφημίσει κανείς ένα προϊόν, πρέπει να διαθέσει ένα σημαντικό
χρηματικό ποσό. Αν δεν το διαθέσει, είναι βέβαιο πως το προϊόν του θα μείνει
στα αζήτητα. Πώς θα γνωστοποιηθεί στο κοινό η ύπαρξή του; Από στόμα σε στόμα;
Αδύνατον.

Αν όμως συμβεί το προϊόν (του πνεύματος) να ενοχλήσει, αρχίζει σε χρόνο –
ρεκόρ μια ενορχηστρωμένη επίθεση, που μόνο με διαφημιστική καμπάνια μπορεί να
παραλληλιστεί. Κανάλια, ραδιόφωνα, εφημερίδες “ρίχνονται” στη μάχη της
ενημέρωσης.

Όσο οι αντιμαχόμενες πλευρές ανταλλάσσουν απόψεις, σε ήπιους ή σε υψηλούς
τόνους, τόσο οι πωλήσεις ανεβαίνουν. Όσο ο δημιουργός του… δαιμονικού έργου
παραπέμπεται στο “πυρ το εξώτερον”, τόσο εκείνος εισπράττει ποσοστά.

Η επίκληση της Δικαιοσύνης επιδεινώνει την κατάσταση, όσον αφορά τις
επιδιώξεις των διωκτών. Το κοινό, ως θεατής μιας εκδήλωσης που ίσως στο μέλλον
καταγραφεί στην ιστορία, σπεύδει να αποκτήσει το… πειστήριο.

Για να μπορεί να αποδείξει αύριο στα παιδιά, στα εγγόνια του, ότι ήταν εκεί.
Ότι έχει στη βιβλιοθήκη του τον απαγορευμένο “καρπό”. Καθώς, ως γνωστόν, ό,τι
απαγορευμένο ασκεί έλξη. Κι ας μην έχει αξία. Τού την προσδίδουν οπωσδήποτε οι
πολέμιοί του.

Αντιμυθιστόρημα Ανδρουλάκη

Τα έργα τέχνης δεν κατάσχονται

Δικαστήρια πρώην Σχολής Ευελπίδων. Στην… πυρά το βιβλίο του Μίμη Ανδρουλάκη

Η έκδοση του βιβλίου του Μίμη Ανδρουλάκη πυροδότησε εντάσεις. Ξεκίνησαν από
τον Βορρά και κλιμακώθηκαν. Το «Ελληνορθόδοξο Κίνημα Σωτηρίας», διαφωνώντας με
το περιεχόμενο του Γυναικείου Αντιμυθιστορήματος, θέλησε να το…
εξολοθρεύσει. Διά της Δικαιοσύνης.

Η πρώτη προσφυγή πραγματοποιήθηκε στα δικαστήρια της Θεσσαλονίκης με την
κατάθεση αίτησης ασφαλιστικών μέτρων. Οι εκπρόσωποι του Κινήματος ζητούσαν ­
και εξακολουθούν να ζητούν ­ την απαγόρευση της κυκλοφορίας του βιβλίου.
Χαρακτηρίζουν κάποιες περικοπές τού περιεχομένου του «πορνογραφικές και
υβριστικές για τη χριστιανική θρησκεία».

Τα πνεύματα είναι οξυμμένα και ο δικαστής που παραλαμβάνει την αίτηση εκδίδει
προσωρινή διαταγή με την οποία απαγορεύεται η κυκλοφορία του βιβλίου,
τουλάχιστον έως την εκδίκαση της υπόθεσης. Η είδηση ανεβάζει τη ζήτηση του
βιβλίου στα ύψη. Οι κάτοικοι των περιοχών της Βορείου Ελλάδος (εκεί ισχύει η
προσωρινή διαταγή) σπεύδουν να το αγοράσουν πριν αποσυρθεί από τα ράφια των
βιβλιοπωλείων. «Από εκεί που μας το ζητούσαν ένας-δύο πελάτες, τώρα όσοι
μπαίνουν αγοράζουν αυτό», έλεγαν οι βιβλιοπώλες.

Την επομένη οι ίδιοι άνθρωποι κατεβαίνουν στην Αθήνα. Και καταθέτουν στο
Πρωτοδικείο αίτηση με παρόμοιο περιεχόμενο. Δεν ζητούν την έκδοση προσωρινής
διαταγής κι έτσι η κυκλοφορία του βιβλίου δεν περιορίζεται. Άλλωστε και στη Β.
Ελλάδα η διαταγή δεν έχει εφαρμοστεί παντού, καθώς η προβλεπόμενη από τον νόμο
διαδικασία δεν είναι εύκολο να ολοκληρωθεί σύντομα. Για να υποχρεωθεί ο
βιβλιοπώλης να αποσύρει το βιβλίο πρέπει να τον επισκεφθεί ­ τον καθένα
ξεχωριστά ­ δικαστικός επιμελητής και να του επιδώσει την απόφαση.

Έρχεται όμως η στιγμή της συζήτησης της αίτησης ενώπιον του Μονομελούς
Πρωτοδικείου της Αθήνας. Πλήθος κόσμου, εξαγριωμένου και εξοπλισμένου με όλα
τα απαραίτητα εφόδια για μια πολύωρη απουσία από το σπίτι (νερό, φαγητό,
σκαμνάκια, εικόνες και σταυρούς), συγκεντρώνεται στους εξωτερικούς χώρους της
Ευελπίδων. Την πρώτη φορά αναβάλλεται, αλλά ο κόπος δεν πάει χαμένος. Δεν
εμφανίζεται ο συγγραφέας, αλλά εκτονώνονται στον δικηγόρο του.

Την επόμενη φορά επανακάμπτουν ακάθεκτοι. Οι φωνές τους ενισχύουν τις
πωλήσεις. Ο εκδοτικός οίκος δεν προλαβαίνει να τυπώνει. Σε διάστημα 8 μηνών
πραγματοποιούνται 28 εκδόσεις! Καταθέτουν και μήνυση κατά του Μίμη Ανδρουλάκη
και του εκδότη Θανάση Καστανιώτη για καθύβριση θρησκεύματος και κακόβουλη
βλασφημία. Η απόφαση τελικώς εκδόθηκε από το Πρωτοδικείο της Αθήνας. Οι
αιτήσεις του «Ελληνορθοδόξου Κινήματος Σωτηρίας», αλλά και της Μονής
Εσφιγμένου του Αγίου Όρους, που ακολούθησε, απορρίφθηκαν. Το άρθρο 16 του
Συντάγματος υπερίσχυσε του πανικού που είχε καταλάβει τους αιτούντες. Τα έργα
τέχνης δεν κατάσχονται. Δεν επιτρέπεται η απαγόρευση της κυκλοφορίας τους. Ας
επιλέξει ελεύθερα το αναγνωστικό κοινό τι θα διαβάσει.

Στις 6 Ιουλίου εκδικάζεται η υπόθεση και στο Πρωτοδικείο Θεσσαλονίκης. Ύστερα
από αλλεπάλληλες αναβολές. Έως τότε ισχύει η προσωρινή απαγόρευση της
κυκλοφορίας του «Μ ^ν – Γυναικείο Αντιμυθιστόρημα».

Λεξικό Μπαμπινιώτη:

Ο δημιουργός και το δικαίωμά του

Γ. Μπαμπινιώτης: Απο δικαστήριο σε δικαστήριο για δύο λέξεις…

Το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας του πρύτανη, σήμερα, του Πανεπιστημίου
της Αθήνας κ. Γ. Μπαμπινιώτη ξεσήκωσε με την εμφάνισή του στις προθήκες των
βιβλιοπωλείων τους Θεσσαλονικείς. Το λήμμα «Βούλγαρος» και η
καταχρηστική-υβριστική ερμηνεία του οδήγησε τον δημιουργό του έργου στα
δικαστήρια, αντιμέτωπο με τον Θεσσαλονικέα δικηγόρο κ. Θ. Ασπασίδη και τον,
επίσης δικηγόρο, πρόεδρο του Σωματείου «Εύξεινος Λέσχη Θεσσαλονίκης» κ. Π.
Προκοπίδη, οι οποίοι επεδίωξαν, διά της Δικαιοσύνης, να επιτύχουν την απάλειψη
της… ενοχλητικής για τους οπαδούς του ΠΑΟΚ διευκρίνισης, όπως επίσης και τις
καταχρηστικές ερμηνείες των λημμάτων «Πόντιος» και «Τουρκόσπορος».

Αρχικά ο σκοπός επετεύχθη. Το Μονομελές Πρωτοδικείο Θεσσαλονίκης υποχρέωσε, με
την απόφαση που εξέδωσε, τον κ. Μπαμπινιώτη να παραλείψει στις εκδόσεις που
επρόκειτο να ακολουθήσουν τη σχετική με τους οπαδούς τού ΠΑΟΚ ερμηνεία του
λήμματος «Βούλγαρος», αλλά και τα σχετικά με τα λήμματα «Πόντιος» και
«Τουρκόσπορος». Ο καθηγητής της Γλωσσολογίας συμμορφώθηκε με την απόφαση. Ο
εισαγγελέας του Αρείου Πάγου, ωστόσο, αντέδρασε. Άσκησε αναίρεση υπέρ του
νόμου, ζητώντας από την Ολομέλεια του Ανωτάτου Δικαστηρίου να την κάνει δεκτή
και, κατά συνέπεια, να ανακληθεί ο δικαστικός περιορισμός της ελευθερίας της
επιστήμης και της έρευνας.

Παράλληλα, εναντίον της απόφασης του Πρωτοδικείου Θεσσαλονίκης κινήθηκε και ο
αμέσως ενδιαφερόμενος. Ο κ. Μπαμπινιώτης προσέφυγε στο Πολυμελές Πρωτοδικείο
της Αθήνας ζητώντας την ανάκληση της απόφασης του δικαστηρίου της
συμπρωτεύουσας. Η αίτηση απορρίφθηκε, λόγω αναρμοδιότητας του δικαστηρίου,
αλλά η απόφαση της Ολομέλειας του Αρείου Πάγου έδωσε οριστική λύση στο σοβαρό
αυτό ζήτημα. Οι ανώτατοι δικαστές αποφάνθηκαν πως αποτελεί μεν προσβολή της
προσωπικότητας των Θεσσαλονικέων η επίμαχη ερμηνεία του λήμματος «Βούλγαρος»,
αλλά πως παρ’ όλα αυτά η προσβολή δεν συνιστά παράνομη πράξη, διότι
περιλαμβάνεται στα πλαίσια ενός επιστημονικού έργου.

Η συγκεκριμένη απόφαση του Αρείου Πάγου μπορεί να μην είχε τυπική ισχύ,
ουσιαστικά όμως χάραξε νομολογία, η οποία συνέβαλε στην έκδοση των αποφάσεων
που ακολούθησαν. Το «πράσινο φως» για την κυκλοφορία του λεξικού με την αρχική
του μορφή έδωσαν δύο αποφάσεις του Εφετείου Αθηνών, όπου είχε προσφύγει ο κ.
Μπαμπινιώτης κατά των κ.κ. Ασπασίδη και Προκοπίδη. Ο πρύτανης του
Πανεπιστημίου Αθηνών ζητούσε την άρση του… περιοριστικού όρου που του είχε
επιβληθεί με την αρχική δικαστική απόφαση της Θεσσαλονίκης, αλλά και την
ικανοποίηση της ηθικής βλάβης που υπέστη από τους εις βάρος του
χαρακτηρισμούς, οι οποίοι περιελήφθησαν στα δικόγραφα των δύο εναγομένων.

Οι δύο αποφάσεις αναγνώρισαν στον κ. Μπαμπινιώτη το δικαίωμα να κυκλοφορήσει
το λεξικό με την αρχική του μορφή. Συγχρόνως υποχρέωσαν τους δικηγόρους Θ.
Ασπασίδη και Π. Προκοπίδη να του καταβάλουν 500.000 δρχ. και 200.000 δρχ.
αντιστοίχως, επειδή «προσέβαλαν το κύρος του ενάγοντος και το δικαίωμά του ως
δημιουργού να παρουσιάζει το έργο του, όπως ο ίδιος κρίνει».