Οι «σκοταδιστές», οι «φωταδιστές» και οι «καλοθελητές»

Με το προηγούμενο σημείωμά μας επιχειρήσαμε μια πρώτη αποτίμηση των σχέσεων
Πολιτείας-Εκκλησίας, όπως αυτές φαίνεται να διαμορφώνονται μετά την «κρίση των
ταυτοτήτων». Ωστόσο ο σχετικός προβληματισμός δεν πρέπει να σταματήσει εκεί. Η
σκληρή και ολομέτωπη αντιπαράθεση που προηγήθηκε, αναμόχλευσε ιδεολογικά και
πολιτικά στοιχεία που φαίνονταν πλέον ξεπερασμένα, έξυσε παλιές πληγές, που
ανάγονται στην ιδιότυπη και εξαιρετικά φορτισμένη μεταπολεμική πορεία της
χώρας και έφερε στην επιφάνεια πτυχές και χαρακτηριστικά της ελληνικής
κοινωνίας που έχουν διαμορφωθεί λάθρα, στο περιθώριο των σύγχρονων εξελίξεων,
και χρήζουν άμεσης ανάλυσης και αντιμετώπισης. Τέλος, και αυτό είναι το
χειρότερο, η εν λόγω κρίση ανέδειξε, κατά τρόπο εξόχως αποκαλυπτικό, χρόνιες
αδυναμίες του πολιτικού μας συστήματος και των διαχειριστών του, που αφήνουν
πολλά ερωτηματικά για την ουσιαστική δυνατότητα άσκησης πολιτικής από τη
σκοπιά και για λογαριασμό του εθνικού κράτους.

Το πρώτο, λοιπόν, που πρέπει να τονίσουμε, είναι ότι η «κρίση των ταυτοτήτων»
δεν αφορά μια διαμάχη μεταξύ «σκοταδιστών» και «φωταδιστών», όπως προσπαθούν
να μας πείσουν κάποιοι που επιφυλάσσουν για τον εαυτό τους τον ρόλο των ­
αυτόκλητων όπως αποδείχθηκε ­ «διαμεσολαβητών» ή «καλοθελητών»… Αφορά τη
μετωπική σύγκρουση συγκεκριμένων εξουσιών, και κατά τούτο είναι καθαρά και εξ
ορισμού πολιτική σύγκρουση. Το κρίσιμο βέβαια σημείο, το οποίο είτε αγνοείται
είτε αποσιωπάται από τους υποστηρικτές της επίσημης Εκκλησίας, είναι ότι
πρόκειται για δύο εντελώς ανόμοιες αλλά και ανισότιμες εξουσίες: από τη μία η
εξουσία της Πολιτείας, η οποία είναι πρωτογενής εξουσία που μετατρέπεται, μέσω
του Συντάγματος, σε δημοκρατικά νομιμοποιημένη αρμοδιότητα και κατανέμεται σε
συγκεκριμένα πολιτειακά όργανα, που λαμβάνουν τις σχετικές αποφάσεις. Από την
άλλη, η εξουσία της επίσημης Εκκλησίας, η οποία όμως, σε ό,τι αφορά πολιτικά
και όχι πνευματικά ζητήματα, είναι εξουσία δοτή και περιορισμένη στα όρια που
θέτει το Σύνταγμα και η ­ νόμω κρατούσα ­ Πολιτεία. Στο μέτρο που η επίσημη
Εκκλησία, όπως και κάθε άλλος παρεμφερής μηχανισμός, υπερβαίνει αυτά τα όρια,
έχει όλα τα χαρακτηριστικά «παραεξουσίας», που ζητάει να επιβληθεί με
εξωθεσμικές μεθόδους, όπως ακριβώς συνέβη εν προκειμένω.

Ωστόσο, και με αυτό το δεδομένο, επιβάλλεται να αποφευχθούν οι απλουστεύσεις
και οι σχηματοποιήσεις για την πνευματική ποιότητα και την ιδεολογία των
κινητοποιηθέντων. Το αν η επίσημη Εκκλησία, αξιοποιώντας τον ­ κρατικοδίαιτο,
υπενθυμίζουμε… ­ μηχανισμό της, έχει τη δυνατότητα να κινητοποιήσει έναν
μεγάλο αριθμό ανθρώπων εναντίον της Πολιτείας, αυτό δεν σημαίνει βεβαίως ότι
όλοι αυτοί οι άνθρωποι είναι «σκοταδιστές» και πιόνια της επίσημης Εκκλησίας.
Είναι σωστό μεν να επισημαίνονται κάποιες συγκεκριμένες περιπτώσεις ακροδεξιών
παραθρησκευτικών, που λες και δραπέτευσαν από την εποχή του Μεταξά, αλλά αυτό
δεν καθιστά αυτόματα οπαδούς τους τους πολλούς που συντάχθηκαν με την επίσημη
Εκκλησία. Πολύ δε περισσότερο δεν τους καθιστά εν γένει «καθυστερημένους» και
«οπισθοδρομικούς» όπως ορισμένοι έσπευσαν να τους κατακεραυνώσουν, σε μια
έξαρση αλαζονείας και «ελιτισμού». Διότι είναι αναμφίβολο, και πρέπει να
προβληματίσει σοβαρά τις πολιτικές δυνάμεις, ότι κανένας μηχανισμός δεν θα
ήταν αρκετός για τέτοιες κινητοποιήσεις αν δεν υπήρχε ένα ιδεολογικοπολιτικό
υπόβαθρο που ευνοεί την ανάπτυξη των συγκεκριμένων αμυντικών αντανακλαστικών
σε πολλούς πολίτες. Ποιο είναι αυτό το υπόβαθρο; Εν πρώτοις, η πλήρης
υποχώρηση του απελευθερωτικού οράματος της πολιτικής, ιδίως στον χώρο των
προοδευτικών ιδεών. Η επικράτηση, ειδικότερα, στο κυβερνητικό επίπεδο, ενός
κατά βάση διαχειριστικού και τεχνοκρατικού λόγου, και ο μονοδιάστατος ­ σχεδόν
μονομανής ­ προσανατολισμός στον σημαντικό μεν αλλά περιορισμένης ιδεολογικής
εμβέλειας στόχο της ΟΝΕ, μπορεί να μην οδήγησαν στην απώλεια των εκλογών,
γιατί επέδρασε αποφασιστικά η σύγκριση με το αντίπαλο δέος, έχουν όμως
υπονομεύσει σε μεγάλο βαθμό την αξιοπιστία της κυβερνώσας παράταξης για θέματα
που άπτονται αξιών και αρχών, ή για να το θέσουμε γενικότερα, για θέματα που
συνδέονται με ένα ριζοσπαστικό και ανθρωπιστικό πρόταγμα τόσο στον
προγραμματικό της λόγο όσο και στην πολιτική της πράξη.

Από την «λαοσύναξη» της Εκκλησίας στην Αθήνα

Με άλλα λόγια, ο άχρωμος και άοσμος «εκσυγχρονισμός» ήταν πολύ εύκολο να
εκληφθεί σαν απλή προσαρμογή στα παγκόσμια δεδομένα, τα οποία δεν είναι δα και
ενθαρρυντικά, εν όψει της αγοραίας ­ και μόνον ­ «παγκοσμιοποίησης», που
επιχειρεί να θέσει στο περιθώριο ευρέα κοινωνικά στρώματα, αλλά και της
προκρούστειας «Νέας Τάξης Πραγμάτων», που επιχειρεί να επιβάλει, επιλεκτικά
και ιδιοτελώς, τις επιλογές της στα εθνικά κράτη. Από τη μία λοιπόν αυτός ο
ελάχιστα δελεαστικός, από την άποψη των ιδεολογικοπολιτικών συμβολισμών,
«σοσιαλισμός light» ­ για τον οποίο πάντως διαφάνηκε αχνά, ήδη από την
προεκλογική περίοδο, ένας κριτικός αναπροσανατολισμός ­ και από την άλλη η
εσωστρέφεια, ο δογματισμός και η κρίση ταυτότητας της αντιπολιτευτικής
Αριστεράς, που παροξύνθηκε, μάλιστα, για ορισμένα από τα κόμματα που την
αποτελούν, με την «κρίση των ταυτοτήτων». Αν δε συνυπολογισθεί, επιπλέον, και
η ιδεολογική ανυποληψία της αξιωματικής αντιπολίτευσης, που είναι εξαιρετικά
δύσκολο να πείσει ακόμη και τους φανατικούς οπαδούς της για το τι πράγματι
πρεσβεύει, δεν είναι δύσκολο να κατανοήσει κανείς γιατί ο δημαγωγικός και
συναισθηματικά φορτισμένος λόγος της επίσημης Εκκλησίας ­ και δη του
Αρχιεπισκόπου ­ βρήκε πρόσφορο έδαφος σε μεγάλη μερίδα του πληθυσμού. Το αν ο
λόγος αυτός καταχράται τα εθνικά σύμβολα και τα λάβαρα προς ίδιον όφελος και
ωραιοποιεί απλώς τα συντηρητικά στερεότυπα των αλήστου μνήμης
«ελληνοχριστιανικών ιδεωδών», αυτό έπρεπε να επισύρει την προσοχή καιρό πριν,
όταν πολλοί «χαριεντίζονταν» με τον Αρχιεπίσκοπο, ενώ ήταν αρχήθεν φανερό το
ότι δεν απέβλεπε στην εξυγίανση των εκκλησιαστικών πραγμάτων αλλά στην
επιτήδεια αξιοποίηση των νέων επικοινωνιακών δυνατοτήτων για να διαδραματίσει
εθναρχικό ρόλο. Σε κάθε δε περίπτωση, η πραγματικότητα δεν αλλάζει: υπήρχε ένα
αναμφίβολο ιδεολογικοπολιτικό κενό, που το επέτειναν δραματικά οι φοβίες και
οι ανασφάλειες που δημιουργεί ­ άλλοτε δικαιολογημένα, και άλλοτε καθ’
υπερβολήν ­ η νέα παγκόσμια πραγματικότητα, και ήταν εύλογο να καλυφθεί από
τον πρώτο που θα μπορούσε να περάσει, μέσω της σημερινής παραπλανητικής
εικονικής πραγματικότητας, μηνύματα που «χαϊδεύουν τ’ αυτιά», έστω και αν
«απέχουν πολύ από την αλήθεια», για να παραφράσουμε τον ποιητή…

Οι απλουστεύσεις, όμως, δεν ταιριάζουν και για την άλλη πλευρά, στην οποία
αποδόθηκε ­ υποτιμητικά, αφ’ υψηλού και «εξυπναδίστικα» ­ ο όρος «φωταδιστές».
Αν θα θέλαμε να αναζητήσουμε ένα κοινό χαρακτηριστικό σε όσους υποστήριξαν, με
οποιονδήποτε τρόπο, την απόφαση της κυβέρνησης, αυτό δεν είναι άλλο από την
υπεράσπιση τριών βασικών αξιών: της κοινής λογικής, απέναντι στον παραλογισμό,
της πολιτικής, απέναντι στις μικροκομματικές και προσωπικές σκοπιμότητες και
των αρχών απέναντι στην αρχομανία… Στο μέτωπο λοιπόν αυτό, του κοινού νου
και της ανοιχτής και ανιδιοτελούς διαπάλης των ιδεών, εντάχθηκαν πολλοί, από
όλες σχεδόν τις πολιτικές αποχρώσεις, με περισσότερο δραστήριους τους φορείς
και τις ενώσεις που ενεργοποιούνται στον ευρύ χώρο της κοινωνίας των πολιτών.
Ιδιαίτερα δε πρέπει να εξαρθεί ο ρόλος του προοδευτικού Τύπου, που δεν
δίστασε, παρά τις αντιδράσεις της άλλης πλευράς, να βρεθεί στην εμπροσθοφυλακή
της σχετικής αντιπαράθεσης, δίνοντας τον τόνο στην ανίσταση απέναντι στη
μισαλλοδοξία και τον διχασμό…

Όχι πως δεν έγιναν και λάθη, όχι πως δεν γράφτηκαν ή ειπώθηκαν και υπερβολές,
όχι πως δεν παρατηρήθηκαν και δείγματα «ελιτισμού». Όλα αυτά, όμως, υπήρξαν
τελικά μεμονωμένα και περιθωριακά, και σε καμία περίπτωση δεν χαρακτηρίζουν το
σύνολο των υπερμάχων του κοσμικού κράτους και της αξιοπρέπειας της πολιτικής.
Πρέπει δε να καταστεί σαφές ότι αυτός ο χώρος, στον οποίο συναντήθηκαν και
έδωσαν το «παρών» τους, ύστερα από αρκετό καιρό, πολλοί από την εποχή που οι
ιδέες είχαν «ταυτότητα», δεν είναι διατεθειμένος να ανεχθεί, στο όνομα
οποιασδήποτε παράδοσης, τους σύγχρονους ιεροεξεταστές που ωρύονται, από
άμβωνες, παράθυρα και μπαλκόνια, στιγματίζοντας σαν άκρως επικίνδυνες τις
διαφορετικές θρησκευτικές και κοσμοθεωρητικές πεποιθήσεις.

Το κυνήγι των μαγισσών και των «πνευμάτων του κακού» ανήκει στον Μεσαίωνα και
εμείς, οι «φωταδιστές»… είμαστε αποφασισμένοι να διαφυλάξουμε σαν κόρη
οφθαλμού την πολιτική παρακαταθήκη του Διαφωτισμού ­ απόρροια του οποίου
υπήρξε η Ελληνική Επανάσταση ­ και να υπερασπισθούμε στο εξής, ακόμη πιο
μαχητικά, την κοσμοθεωρητική ουδετερότητα της Πολιτείας και το δικαίωμα στην
διαφορά…

Ωστόσο, πριν κλείσουμε, οφείλουμε δυο λόγια και για τον «μεσαίο χώρο» της
διαμάχης, και ιδίως για τους περιώνυμους «διαμεσολαβητές». Αυτούς δηλαδή που
προτίμησαν από την αρχή να κρατήσουν μια στάση άμεσα ή έμμεσα ευμενή απέναντι
στην επίσημη Εκκλησία, κλείνοντας πονηρά το μάτι στον Αρχιεπίσκοπο και
επισημαίνοντας με έμφαση, δημόσια και κατ’ ιδίαν, την προβληματικότητα των
χειρισμών της κυβέρνησης και του Πρωθυπουργού. Αυτή η προσπάθεια να
αναγορευθούν κάποιοι, από την αρχή της κρίσης, σε εγγυητές της «ηρεμίας» των
σχέσεων Πολιτείας-Εκκλησίας και σε προνομιακούς συνομιλητές του Αρχιεπισκόπου
δεν έγινε βεβαίως χωρίς σκοπιμότητες.

Πολύ δε περισσότερο δεν έγινε για λόγους αρχής. Πέρα όμως από τα κίνητρα και
τις προθέσεις, που αφορούν τους ίδιους, οι «διαμεσολαβητές» οφείλουν ορισμένες
εξηγήσεις. Ποιοι είναι οι χειρισμοί που προτείνουν οι ίδιοι, και ποιες
πρωτοβουλίες ανέλαβαν παλαιότερα για τη ρύθμιση του χρονίζοντος αυτού
ζητήματος αλλά και γενικότερα των ακανθωδών προβλημάτων Πολιτείας-Εκκλησίας;

Το μόνο που μπορούν να επιδείξουν είναι προς την αντίθετη κατεύθυνση: ότι
παρείχαν ποικίλες εκδουλεύσεις στην επίσημη Εκκλησία, όπως έγινε με την
υπόθεση της Ροτόντας, και ιδίως ότι «έπνιξαν» ­ με αγαστή συνεργασία… ­ το
ζήτημα της αναθεώρησης των σχετικών συνταγματικών διατάξεων… Υπάρχει τίποτε
άλλο, για να μας πείσουν, που δεν το ξέρουμε; Διότι αν δεν υπάρχει ­ και δεν
υπάρχει ­ δικαιούμαστε να υποθέσουμε ότι το μόνο που τους απασχολεί, στην
πραγματικότητα, είναι να μη θιγούν τα κακώς κείμενα…

Και δικαίωμά τους βέβαια να το πρεσβεύουν. Έχουν άλλωστε τους λόγους τους…
Από το σημείο αυτό, όμως, μέχρι του να επικαλούνται και ιδεολογικά
επιχειρήματα ­ π.χ. για την «ταυτότητα της Αριστεράς» και για τον ξένο
δάκτυλο, των «εκτός ΠΑΣΟΚ» ­ προκειμένου να δικαιολογήσουν τα αδικαιολόγητα, η
απόσταση είναι, νομίζουμε, πολύ μεγάλη. Πολλώ δε μάλλον όταν κάποιοι από
αυτούς που τα επικαλούνται είναι γνωστό ότι δεν θήτευσαν ποτέ στην ­ εν γένει
­ Αριστερά και ότι επιπλέον υπήρξαν σφοδροί πολέμιοι του ΠΑΣΟΚ, μέχρι να
ενταχθούν σ’ αυτό, όχι βεβαίως για λόγους αρχών αλλά για λόγους σπουδαρχίας…
Όσο δε για την ουσία, το ιστορικό ΠΑΣΟΚ ­ το οποίο γνωρίζει από την αρχή και
βιωματικά ο γράφων ­ δεν προσχώρησε ποτέ, σε επίπεδο θέσεων, στον
εθνικοθρησκευτικό λαϊκισμό, στη μισαλλοδοξία και την προγονοπληξία. Οι οιονεί
θεοκρατικές απόψεις του κ. Παπαθεμελή ­ απολύτως σεβαστές, πάντως, για τη
συνέπειά τους ­ ήταν ανέκαθεν περιθωριακές στον χώρο αυτόν, και απορούμε με
αυτούς που τις ανακάλυψαν και τις ενστερνίσθηκαν τόσο όψιμα… Οι θέσεις του
ΠΑΣΟΚ στο ζήτημα των σχέσεων της Πολιτείας με την επίσημη Εκκλησία ήταν
ανέκαθεν καθαρές και ριζοσπαστικές ­ ανεξαρτήτως της εφαρμογής τους ­ και τις
εξέφρασε με συνέπεια και ενάργεια πρόσφατα (όπως είχε κάνει και κατά τη
συζήτηση του Συντάγματος του 1975) ο πρόεδρος της Βουλής, χωρίς να υπολογίσει,
προς τιμήν του, ούτε τις αντιδράσεις ούτε το «πολιτικό κόστος»…

Κλείνοντας, διαβλέπουμε ένα ειρωνικό χαμόγελο στα χείλη ορισμένων
διαφωνούντων. Μα, εκεί εξαντλείται ο ριζοσπαστισμός; Όχι βέβαια. Ωστόσο,
είχαμε ανάγκη ακόμη και από ένα μικρό δείγμα του. Άλλωστε, μήπως κανείς από
τους «διαμεσολαβητές» έχει να επιδείξει σε κάποιον άλλον τομέα τον
ριζοσπαστισμό του; Πόσοι και ποιοι από αυτούς συγκρούσθηκαν με τα ποικιλώνυμα
εξωθεσμικά κέντρα, που απεργάζονται την εσωτερική άλωση του εθνικού κράτους;
Μήπως υπάρχει κανείς που κήρυξε τον πόλεμο σε άλλες «κατεστημένες» δυνάμεις
και παραεξουσίες, πλην της επίσημης Εκκλησίας, και διέλαθε της προσοχής μας;
Μήπως έχουμε να κάνουμε πράγματι με ρηξικέλευθους πολιτικούς, και δεν το
είχαμε καταλάβει; Δεν νομίζουμε. Η πραγματικότητα τους διαψεύδει. Άλλοι από
αυτούς προτίμησαν τον πολιτικό κομφορμισμό ­ ενώ κάποτε οι ιδέες τους ήταν
σημείο αναφοράς… ­, ενώ άλλοι δεν αντιμετώπισαν καν το δίλημμα: γεννήθηκαν,
θαρρείς, συμβιβασμένοι…

Τελειώνουμε με μια βασική επισήμανση. Ζούμε σε μια κρίσιμη καμπή, για το
μέλλον του εθνικού κράτους και για την εθνική και πολιτισμική μας ταυτότητα.
Οι κίνδυνοι που τα πολιορκούν, λόγω της μονοδιάστατης «παγκοσμιοποίησης» και
της «Νέας Τάξης Πραγμάτων» είναι τεράστιοι, όπως προσπάθησα να δείξω
αναλυτικά, με πρόσφατη μελέτη μου. Όσοι όμως επενδύουν στον ρόλο της επίσημης
Εκκλησίας, για την αντιμετώπιση αυτών των κινδύνων, είναι εκτός τόπου και
χρόνου.

Η «δαιμονοποίηση» και ο άκριτος καταγγελτικός λόγος, οι μαξιμαλισμοί και οι
«λαοσυνάξεις» ­ και μάλιστα «για ένα πουκάμισο αδειανό» ­, ο δογματισμός και ο
ανορθολογισμός, η ξενοφοβία και ο απομονωτισμός το μόνο που μπορούν να
επιτύχουν είναι το να παράσχουν τα αναγκαία άλλοθι για την αποδυνάμωση του
εθνικού κράτους, την αχρήστευση της πολιτικής και την «νομιμοποίηση» της
πολιτισμικής ομογενοποίησης. Είναι, με άλλα λόγια, ένας πλήρης
αποπροσανατολισμός σε σχέση με το πραγματικά ζητούμενο, που κλιμακώνεται σε
δύο επίπεδα:

Πρώτον, την ουσιαστική ενίσχυση της εσωτερικής και εξωτερικής κυριαρχίας του
εθνικού κράτους, ως θερμοκηπίου, όμως, της δημοκρατίας και των δικαιωμάτων και
όχι ως φορέα μισαλλοδοξίας και διακρίσεων…

Δεύτερον, και εξαιρετικά επίκαιρο, τη λελογισμένη αναδιάταξη αυτής της
κυριαρχίας, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ώστε να διαμορφωθούν, με δημοκρατικούς όρους
και με πλήρη σεβασμό των εθνικών και πολιτισμικών ιδιαιτεροτήτων, οι συνθήκες
για μια αποτελεσματική και σε βάθος αντιμετώπιση των κινδύνων ­ αλλά και των
προκλήσεων ­ που μας επιφυλάσσει ο νέος αιώνας…

Ο Γ.Χ. Σωτηρέλης είναι επίκουρος καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου
στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και πρώην γενικός γραμματέας του υπουργείου Δικαιοσύνης.