ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η χαμένη πνευματικότητα

Το ζήτημα των ταυτοτήτων δεν είναι, δυστυχώς, τόσο αθώο ή ασήμαντο, όσο
επιπόλαια ισχυρίζονται μερικοί. Αντίθετα, αντανακλά κάποιες βαθύτερες
κοινωνικοπολιτικές αναζητήσεις. Έτσι, στον Διαφωτισμό υπήρχαν κάποιοι που
πίστευαν επίμονα ότι η ανθρώπινη πρόοδος θα μας οδηγούσε αναγκαστικά στην
απομάκρυνση από τη θρησκεία (και τον μύθο). Γι’ αυτούς, η ενίσχυση του ορθού
Λόγου και της επιστήμης ήταν μια αρνητική εξέλιξη.

Από την άλλη μεριά, οι οπαδοί του Νίτσε υποστήριζαν ότι ο «Θεός είναι νεκρός»
και ότι ο άνθρωπος είναι ελεύθερος για να διαπλάσει τις δικές του αξίες. Αυτή
η διαχρονική αντιπαράθεση έχει αναζωπυρωθεί πρόσφατα σε πολλές σύγχρονες
κοινωνίες.

Στις μη Δυτικές πολιτείες, η αντιπαλότητα τούτη παίρνει τη μορφή του ακραίου
θρησκευτικού φονταμενταλισμού και απορρίπτει τη νεωτερικότητα και τις αξίες
της. Η Δύση από την άλλη πλευρά, βιώνει τον δικό της φονταμενταλισμό με τη
μορφή των εξτρεμιστικών μερίδων της θρησκευτικής δεξιάς.

Ίσως, λοιπόν, «να αγγίζουμε» ετεροχρονισμένα τα προβλήματα που αντιμετώπισε ο
ευρωπαϊκός Διαφωτισμός πριν από πολύ καιρό. Επομένως, το πρόβλημα των
ταυτοτήτων δεν είναι τόσο απλό και κακώς το περιορίζουν μερικοί μόνο στις
νομικές ή τις συνταγματικές του διαστάσεις.

Κάτω από αυτό το πρίσμα, το κρίσιμο ερώτημα είναι το εξής: Τι θέλουμε δηλαδή;
Μια Εκκλησία που θα έχει παρεμβατικό και διαμορφωτικό λόγο και στα θέματα
εκείνα τα οποία αυθεντικά ανήκουν στην αποκλειστική αρμοδιότητα της εκλεγμένης
πολιτικής εξουσίας; Γιατί τι άλλο εκφράζει ο αντιευρωπαϊκός προσανατολισμός
του Αρχιεπισκόπου και ο διχαστικός του λόγος για τις αλησμόνητες πατρίδες;

Τι θέλουμε επίσης; Μια θρησκευτική εξουσία που θα καθορίζει ηγεμονικά τις
ηθικές αξίες της κοινωνίας μας, όπως είναι οι έννοιες του καλού και του κακού;
Γιατί τι άλλο εκφράζουν οι πολλές απόψεις που ακούσαμε τώρα τελευταία, δηλαδή
ότι το θρησκευτικό συναίσθημα δεν είναι μόνον ένα υπαρξιακό βίωμα, αλλά και
κάτι παραπάνω;

Αντί, λοιπόν, να ενισχύει η Εκκλησία την αλληλεγγύη και την αγάπη της για τα
περιθωριοποιημένα κοινωνικά στρώματα της χώρας μας με τη διαμόρφωση των δικών
της εκτεταμένων δικτύων για την υποστήριξη των αδυνάτων, αυτή ενδιαφέρεται
μάλλον για τη διόγκωση της εμπλοκής της στα κρατικά πράγματα.

Το συμπέρασμα που βγαίνει από όλα αυτά, είναι το εξής: σίγουρα δεν χρειάζεται
πόλωση με την Εκκλησία, όταν έχουμε μπροστά μας να αντιμετωπίσουμε άλλα
κρισιμότερα προβλήματα, όπως είναι λόγου χάρη η ανεργία και η απασχόληση στη
μετα-ΟΝΕ εποχή. Ωστόσο, δεν πρέπει να υποβαθμίζουμε ούτε το αυτοτελές ζήτημα
των ταυτοτήτων, γιατί στο βάθος του αντανακλά τη δομή της κοινωνίας που
οραματιζόμαστε. Με άλλα λόγια θα έλεγα ότι το ζήτημα τούτο αποτελεί παράδειγμα
ενός στοιχειώδους εκσυγχρονισμού, έστω και αν δεν γίνει αργότερα κανένα άλλο
βήμα από την κυβέρνηση για τον διαχωρισμό της Εκκλησίας από το κράτος.

Όμως αυτό που «χτυπήθηκε» ανελέητα τις τελευταίες μέρες, είναι η ίδια η
θρησκευτική συνείδηση. Θυμάμαι, δυστυχώς, τα εξαίσια λόγια του Τόμας Μαν από
τους «Στοχασμούς ενός απολίτικου» που μας λένε ότι υπάρχει μια σφαίρα υπεράνω
του κράτους και της πολιτικής ζωής, στην οποία ανήκουν η τέχνη, η θρησκεία και
οι επιστήμες του πνεύματος, δηλαδή όλη η βαθύτερη ηθικότητα. Μια σφαίρα
προσωπικών μοναδικών αξιών και επιτευγμάτων. Θυμάμαι, ακόμα, τα λόγια του
Γκαίτε που αναφέρονται στην ανώτερη ηθική κουλτούρα του χριστιανισμού.

Όταν αυτά τα συγκρίνω με τις αφηνιασμένες φιγούρες των θρησκευτικών
συλλαλητηρίων και τους εμπρηστικούς λόγους των ιεραρχών, τρομάζω δυστυχώς, με
τον κατήφορο που πήρε η Εκκλησία, αφού έχασε την πνευματικότητά της. Γι’ αυτό
τον λόγο είναι, πράγματι, παρήγορο που κάποιοι συνεσταλμένοι μητροπολίτες
διασώζουν τη χαμένη πνευματική τιμή της τελευταίας.

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής του Αριστοτελείου
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.