ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Πίστη και ταυτότητες

Αν ανοίξει κανείς την τηλεόραση για να δει τις ειδήσεις, θα ακούσει
αναμφίβολα δυσάρεστα πράγματα. Δηλαδή ή τον θρήνο που διαχέεται από κάποιον
μακρινό πόλεμο ή τις αιματηρές διαδηλώσεις που γίνονται κάπου αλλού ή το
μασκοφορεμένο είδωλο ενός αυτονομιστή οπλαρχηγού που βγαίνει στην εικόνα μαζί
με τα κροταλίσματα των όπλων. Η δυναμική της ανατροπής ή του χάους επικρατεί
σχεδόν σε όλο τον πλανήτη.

Μέσα σε αυτή τη βία και τον κυκεώνα των συγκρούσεων, κάποιοι βρίσκουν τη
βεβαιότητα και την παρηγοριά στον φανταστικό κόσμο του Διαδικτύου. Εκεί,
τουλάχιστον, ο «χρήστης» έχει κάποιο έλεγχο στην ψηφιακή πραγματικότητα που
διαμορφώνεται μπροστά του. Όπως αναφέρει, μάλιστα, χαρακτηριστικά και ο
Μπράουν, η ψηφιακή περιήγηση είναι τόσο ρεαλιστική, ώστε είναι δύσκολο να
ξεχωρίσουμε μερικές φορές πού τελειώνει το σαλόνι και πού αρχίζει το
λογισμικό. Οι σκληρές κοινωνικές αντιθέσεις του πραγματικού κόσμου
εξατμίζονται και κάποιες ενώσεις στην Αμερική, όπως η GBN, έχουν την
ψευδαίσθηση ότι δημιουργούν ένα καινούργιο μέλλον με μια ενιαία ηλεκτρονική
κουλτούρα.

Ο άνθρωπος χάνει την ταυτότητά του και κάποιοι μιλούν για τον «θάνατο» του
ίδιου του εγώ ή του ατόμου του «αστισμού» (Jameson). Ο Λυοτάρ κάνει λόγο για
το τέλος των μεγάλων «αφηγημάτων» και η μπερδεμένη μεταμοντέρνα σκέψη
κυριαρχεί σε όλα τα επίπεδα.

Η αβεβαιότητα και η κατάρρευση του σοβιετικού μαρξισμού αλλού οδηγούν στην
έκρηξη ενός ακραίου θρησκευτικού φονταμενταλισμού και αλλού στην καταγραφή
κάποιων παράδοξων φαινομένων. Έτσι, σε μια πρόσφατη μελέτη καταδείχθηκε ότι το
15% του αμερικανικού πληθυσμού πιστεύει στον Διάβολο.

Κάποιοι άλλοι, αντίθετα, βρίσκουν την παρηγοριά από αυτό το χαοτικό αδιέξοδο
στη θρησκεία. Και εδώ ερχόμαστε στον πυρήνα τής πιο γνωστής και αμφιλεγόμενης,
ίσως, θεωρίας του Κ. Marx. Δηλαδή ότι η θρησκεία και η πίστη είναι ο στεναγμός
του καταπιεζόμενου πλάσματος, είναι η θαλπωρή ενός άκαρδου κόσμου, είναι το
πνεύμα ενός κόσμου απ’ όπου το πνεύμα έχει εκλείψει. Και σε αυτό το σημείο ο
Κ. Marx καταλήγει στην περίφημη θέση του: «Η θρησκεία είναι το όπιο του λαού».

Όμως από την εποχή του Marx έχει περάσει ένας αιώνας και σήμερα πια ζούμε στην
κοινωνία της ανεκτικότητας. Ο καθένας σέβεται το θρησκευτικό συναίσθημα του
άλλου, όποιο και αν είναι, ακόμη κι όταν ο ίδιος δεν πιστεύει σε ένα ανώτατο
πλάσμα που δημιούργησε τον κόσμο. Εξάλλου, κανείς επιστήμονας δεν θα μας δώσει
ποτέ μια σίγουρη απάντηση γι’ αυτό το ζήτημα, έστω κι αν ο Hawking στο
«Χρονικό του Χρόνου» μάς διαβεβαιώνει ότι σε λίγα χρόνια μάλλον θα γνωρίζουμε
αν μπορούμε να πιστέψουμε ότι ζούμε σε ένα αυθύπαρκτο Σύμπαν που δεν έχει αρχή
ή τέλος.

Όμως είναι δυνατόν η πίστη τούτη να είναι πλαστικοποιημένη και να αναγράφεται
σε ένα ασήμαντο από θρησκευτική άποψη δημόσιο έγγραφο, όπως είναι η αστυνομική
ταυτότητα; Με άλλα λόγια, είναι δυνατόν αυτό το βαθύτερο βίωμα να χάσει ποτέ
την ενορατική του υπόσταση και να μετατραπεί σε μία γραφειοκρατική
πιστοποίηση;

Η στάση της σημερινής Εκκλησίας στη διαμάχη που ξέσπασε για τις ταυτότητες
αποκαλύπτει έναν αφόρητο φορμαλισμό που θυσιάζει ανεπίτρεπτα την ουσία των
πραγμάτων για τον τύπο. Όπως πίστευε, εξάλλου, και ο Καντ, η πίστη σε έναν Θεό
δεν έχει ανάγκη από καμία εμπειρική διαβεβαίωση ή από την εποπτεία μιας
κοσμικής αρχής. Έτσι, η αντίληψη αυτή που εκπέμπεται σήμερα από έναν ευφυή
άνθρωπο, όπως είναι ο Αρχιεπίσκοπος, θυμίζει δυστυχώς τις ζοφερές εποχές του
Μεσαίωνα όπου η πίστη και η αμαρτία είχαν συνδεθεί αναπόσπαστα με κάποια
συγκεκριμένα σύμβολα ή σημεία.

Η θρησκευτική προσέγγιση, για όποιον την αποδέχεται, εκφράζει αναμφισβήτητα
ένα ιδεαλιστικό πνεύμα. Και έχει να κάνει με αυτό που έλεγε ο Γιουνγκ: Δηλαδή
ότι «κάποιο μέρος του εγώ ή της ψυχής του ανθρώπου δεν υπόκειται στους νόμους
του χώρου και του χρόνου». Αυτός ο ιδεαλισμός δεν χρειάζεται αστυνομικούς και
ταυτότητες.

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι αναπληρωτής καθηγητής της Νομικής Σχολής του
Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.