ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η επικρατούσα ταυτότητα

Για μια ακόμα φορά το δένδρο των εντυπώσεων έκρυψε το θεσμικό δάσος. Μόνο
που, ειδικώς για τις σχέσεις Εκκλησίας και Πολιτείας, η απόκρυψη αυτή, εκτός
από επιζήμια, δεν είναι και καθόλου αθώα.

Εκ πλαγίου προέκυψε πάλι το ζήτημα και γι’ αυτό ήδη κινδυνεύει να παραπεμφθεί
στις ορθόδοξες καλένδες. Εξηγούμαι: θυμηθήκαμε τις σχέσεις Εκκλησίας και
Πολιτείας μέσα από τις παράλληλες περιπέτειες ενός «βλάσφημου» βιβλίου και
κάποιων μετέωρων εγγραφών στις ατομικές ταυτότητες. Συγχέουμε όμως έτσι την
προστασία ατομικών δικαιωμάτων με τη σχέση πολιτειακών ή εξομοιούμενων με αυτά
οργάνων. Το πρώτο νομικό πρόβλημα γεννήθηκε επειδή κάποιοι θεώρησαν ότι ένα
γραπτό κείμενο προσέβαλε το θρησκευτικό τους συναίσθημα ­ αλλά δεν θα ήταν
ίσως άσκοπο να αναρωτηθούμε αν θα αντιδρούσαν με την ίδια οξύτητα αν δεν
επρόκειτο για το «επικρατούν» θρησκευτικό συναίσθημα. Η άλλη αμφισβήτηση
οφείλεται στην εισδοχή στην ελληνική έννομη τάξη μιας ειδικής έκφανσης του
δικαιώματος της προσωπικότητας, της περιχαράκωσης των ατομικών στοιχείων που
είναι δυνατόν να ανακοινώνονται και να καταχωρίζονται από τις δημόσιες αρχές.
Κανένα από τα δύο περιστατικά δεν αγγίζει ευθέως τις σχέσεις Εκκλησίας και
Πολιτείας και ειδικότερα το αν είναι σκόπιμο να υπάρχει ειδική μνεία στο
Σύνταγμα για τις σχέσεις της Πολιτείας με συγκεκριμένη Εκκλησία, νοούμενη
πλέον ως υποκείμενο δικαίου.

Δεν διατείνομαι ότι τα ζητήματα που θέτει η ύπαρξη αυτής της διάταξης είναι
σημαντικότερα από την οριοθέτηση των ατομικών ελευθεριών ­ και μάλιστα τόσο
θεμελιωδών όπως η ελευθερία έκφρασης και η διαφύλαξη της ιδιωτικότητας. Θεωρώ
όμως ότι από την οριοθέτηση των σχέσεων Εκκλησίας και Πολιτείας εξαρτάται σε
μεγάλο βαθμό η ποιότητα του πολιτεύματός μας. Για το επίμαχο βιβλίο θα
αποφανθεί η Δικαιοσύνη ­ και είναι άρα αποκλειστικά δικό της χρέος και όχι του
κράτους ή ολόκληρης της κοινωνίας, όπως καμιά φορά βερμπαλιστικά λέγεται, να
εξοβελίσει τη μισαλλοδοξία και να ερμηνεύσει, με τα εργαλεία που το ίδιο το
Σύνταγμα προσφέρει, τις κρίσιμες έννοιες και αρχές. Για τις ταυτότητες μίλησε
ήδη τελεσίδικα η Αρχή Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων, από το δικό της ωστόσο
πρίσμα: η αναγραφή του θρησκεύματος είναι αντίθετη σε ειδική διάταξη για τα
«ευαίσθητα» δεδομένα και δεν εξετάζεται αν αντίκειται στο Σύνταγμα. Αν όμως
μείνουν εκεί τα πράγματα ­ και, για να είμαστε ρεαλιστές, εκεί θα μείνουν ­ το
μείζον θεσμικό ζήτημα θα έχει για μια ακόμη φορά παρακαμφθεί.

Πιστεύω ωστόσο βαθιά πως, εφόσον, έστω εμμέσως, η ευκαιρία δόθηκε, οι
σκεπτόμενοι Έλληνες, σε όποιο χώρο και αν ανήκουν, θα πρέπει να αντισταθούν
στη συγκάλυψη. Να διερωτηθούν τι σημαίνει η αναφορά και μόνο μιας θρησκείας ως
«επικρατούσας» στον ανώτατο νόμο του κράτους και μήπως οδηγεί αναγκαστικά τους
λειτουργούς και ιδίως τους επικεφαλής της Εκκλησίας να αναλάβουν κοσμικό,
δηλαδή πολιτικό, ρόλο, έστω και μόνο για να διαφυλάξουν και να
συγκεκριμενοποιήσουν την επικράτηση για την οποία κάνει λόγο το Σύνταγμα. Να
ανασύρουν από την προσωπική μνήμη τους ­ και δεν χρειάζεται να είναι ιδιαίτερα
δυνατή ­ παραδείγματα όπου η Εκκλησία επεδίωξε ανοικτά ή και πέτυχε να
διαμορφώσει τις αξίες και τις επιλογές της Ελληνικής Πολιτείας (στην
εκπαιδευτική πολιτική κατεξοχήν αλλά και κατά τη διαμόρφωση της επίσημης
άποψης ακόμα και σε τομείς όπως η εξωτερική πολιτική) και μετά να υποβάλουν
αυτά τα παραδείγματα σε μια απλή δοκιμασία: αφορούν άραγε αποκλειστικά
πνευματικά καθήκοντα ή δι-εκκλησιαστικές σχέσεις; Να ζυγίσουν κατά πόσο η
καταγραφή ενός ιστορικού ίχνους, που ουδόλως αμφισβητείται, αλλά και της
ενδιάθετης μεταφυσικής τάσης των περισσότερων από τους Έλληνες δικαιολογεί να
προσδίδεται επίσημη κρατική εξουσία, άρα και δύναμη, σε ένα σώμα ανθρώπων
(γιατί παραμένουν, φαντάζομαι, άνθρωποι) που δεν έχει καμία δημοκρατική
νομιμοποίηση έναντι του κοινωνικού σώματος. Να αναλογισθούν, τέλος, τι
σημαίνουν για τη δημοκρατία μας φράσεις όπως αυτή του προκαθημένου της
Εκκλησίας: «Δεν είμαστε διατεθειμένοι να παραδώσουμε τα όπλα».

Το ότι ο νομοθέτης, για λόγους που είναι εύκολα αντιληπτοί, δεν τολμά να
κινηθεί, κάθε άλλο παρά αίρει την υποχρέωση των πολιτών να τον πιέσουν
τουλάχιστον να προβληματισθεί.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.