ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ «Εμείς», «οι άλλοι» και ο «πολιτισμός»

Σήμερα όλοι μιλούν για τον πολιτισμό. Μια θαυματουργή λέξη, μια πανάκεια
που θα μεταμορφώσει, ως διά μαγείας, την καθημερινότητά μας. Ίσως γιατί η
έννοια του πολιτισμού σχετίζεται περίπου με τα πάντα, με τεχνικά επιτεύγματα,
με ήθη, με έθιμα, με θρησκευτικές δοξασίες, με επιστημονική γνώση, με μορφές
κατοίκησης, με συνήθειες στη διατροφή. Δεν υπάρχει σχεδόν τίποτα που να μην
μπορεί να γίνει κατά έναν «πολιτισμένο» ή «απολίτιστο» τρόπο.

Κι όμως πίσω από «τα πάντα» ελλοχεύει, όπως πολύ εύστοχα έχει επισημάνει ο
Norbert Elias, κάτι πολύ απλό. Η αυτοσυνειδησία της Δύσης. Μια ηγεμονική
εθνική συνείδηση. Συνοψίζει «τα στοιχεία ως προς τα οποία η δυτική κοινωνία
των τελευταίων δύο τριών αιώνων πιστεύει πως υπερέχει σε σύγκριση με
προγενέστερες ή με πιο ”πρωτόγονες” σύγχρονές της κοινωνίες. Μέσω αυτής της
έννοιας η δυτική κοινωνία ζητάει να επισημάνει την ιδιοτυπία της και αυτό που
την κάνει υπερήφανη, το επίπεδο της δικής της τεχνικής, τον τύπο των δικών της
τρόπων συμπεριφοράς, την εξέλιξη της δικής της επιστημονικής γνώσης, της δικής
της κοσμοθεωρίας και άλλα πολλά».

Στην καταγωγή της έννοιας «πολιτισμένος» βλέπουμε να υπάρχει μια εκλεκτική
«αστική» αντίληψη που δημιουργεί διαχωριστικά σύνορα. Μια έννοια που δεν έχει
περιγραφική ή αναλυτική αξία αλλά αξιολογική. Επιτρέπει διαχωρισμούς,
κατηγοριοποιήσεις, υποδηλώνοντας όχι μόνον το «τι» αλλά και το «πώς» θα
«έπρεπε να είναι ο άλλος». Εκείνος που δεν μετέχει στον ίδιο μ’ εμένα
πολιτισμό. «Εμείς» και οι «άλλοι». Κι ανάμεσά τους η άβυσσος του διαχωριστικού
τείχους. Οι πολιτισμένοι και οι βάρβαροι. Ο κάτοικος της πόλης και ο αγροίκος
της περιφέρειας.

Πόσο πολιτισμένη είναι μια τέτοια αντίληψη;

Θα μπορούσε κανείς να πει ότι υπάρχει κάτι το βάρβαρο στην ανακήρυξη του άλλου
σε βάρβαρο, όπως υπάρχει κάτι το μη πολιτισμένο, στην αναγόρευση του εαυτού σε
«πολιτισμένο». Αν αποκλείσεις το στοιχείο του «άλλου» στον πολιτισμό, έχασες
τον πολιτισμό. Η κουλτούρα του διαφορετικού είναι αναγκαία για να μπορέσει να
υπάρξει η κουλτούρα του ομοίου. Η κουλτούρα, όπως και το «εγώ», δεν
συγκροτείται μέσα στον καθρέφτη αλλά μέσα στο βλέμμα του άλλου. Η ετερότητα
συγκροτεί την ταυτότητα.

Σήμερα που η πολιτιστική έκφραση απειλείται από τον εγκλωβισμό της είτε σε
εθνικιστικά στερεότυπα, είτε σε εισαγόμενους κανόνες, δεν μπορεί να υπάρξει
πολιτισμός χωρίς να αφουγκράζομαι αυτό το «άλλο», χωρίς να επιτρέπω στο «άλλο»
να ακουσθεί, να ομιλεί και να δημιουργεί δίχως να νιώθω ότι απειλούμαι από
αυτό.

Είτε αυτός ο άλλος είναι Τσιγγάνος, είτε φυλακισμένος, είτε ψυχασθενής, είτε
μετανάστης, έχει δικαίωμα να προτάξει το δικό του βλέμμα στην τέχνη, στην
κουλτούρα. Η ενθάρρυνση ενός τέτοιου βλέμματος δεν είναι μόνον θέμα
ανθρωπιστικής πρακτικής, είναι προάσπιση και ανάπτυξη της ίδιας της έννοιας
της κουλτούρας.

Εν μέσω της καταβροχθιστικής παγκοσμιοποίησης, ένα στοίχημα για την
πολιτιστική πολιτική σήμερα είναι να στοχασθεί τρόπους και τόπους ενθάρρυνσης
της φωνής του άλλου, προτού αυτή η φωνή μεταποιηθεί σε καταναλωτικό προϊόν.
Μόνον έτσι η λέξη πολιτισμός δεν θα είναι ένα κενό νοήματος ρητορικό σχήμα.

Ο δυτικός, είναι ο πρώτος πολιτισμός που στηρίχθηκε στο ιδεολόγημα της
οικουμενικότητας και διιστορικής φύσης του ανθρώπου. Από την άλλη μεριά, κι
εδώ εστιάζεται η μέγιστη των αντιφάσεων, καθρεφτίζει τη δική του ανωτερότητα
μέσω της αντιπαράθεσής του με τον μη-πολιτισμένο, μη δυτικό.

«Πολλά πράγματα, λέει ο Χάμπτι Ντάμπτι, έβαλες αυτή τη λέξη να σημαίνει. Κι
όταν βάζεις τόσα πράγματα μια λέξη να σημαίνει, την πληρώνεις πάντα ακριβά».

Τις πληρώνεις λοιπόν τις λέξεις. Τις λέξεις που δεν είναι ποτέ αθώες. Τις
λέξεις που κατασκευάζουν αλήθειες. «Αν ορίσεις κάτι σαν πραγματικό γίνεται
πραγματικό στις συνέπειές του».

Την αλήθεια ενός τέτοιου εκλεκτικού περί πολιτισμού ορισμού την πλήρωσε ο 20ός
αιώνας με τον πιο οδυνηρό τρόπο: ολοκαύτωμα, αιμοσταγείς θρησκευτικοί πόλεμοι,
εξόντωση του «άλλου».

Στο χάραμα της νέας χιλιετίας ήλθε εν τέλει η ώρα να γίνει μια επαναξιολόγηση
και επανεξέταση του «αυτονόητου» που περιλαμβάνει ο όρος «πολιτισμός». Άλλωστε
αυτή τούτη η επερώτηση του αυτονόητου ίσως να είναι ο πιο αδιαμφισβήτητος
δείκτης πολιτισμού.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.