ΔΡΟΜΟΙ

«Εγκυκλοπαιδεία…

… της πολιτικής σκέψης» επιγράφεται το βιβλίο των πολιτειολόγων Ρομπέρτο
Εσπόζιτο και Κάρλο Γκάλι που κυκλοφόρησε στην Ιταλία (εκδ. Laterza).
Κυριαρχία, εκπροσώπηση, δημοκρατία: είναι άραγε αυτές οι έννοιες σταθερές,
όπως τις θέλησε ο πολιτικός ρεαλισμός του Μακιαβέλι και του Χομπς ή μήπως δεν
είναι τίποτε άλλο από απλά συγκυριακά πολιτικά εργαλεία; Αυτό είναι το
κεντρικό ερώτημα που απασχολεί τους δύο Ιταλούς πολιτικούς επιστήμονες.
Μολονότι ολόκληρη η παράδοση της δυτικής πολιτικής σκέψης είναι μια ατέλειωτη
προσπάθεια να τεθεί η πολιτική πάνω σε μεταφυσικές βάσεις, σήμερα πια πρέπει
κανείς να θεωρεί τις βασικές πολιτικές έννοιες μονάχα συγκυριακές.

Άλλο ελευθερία…

… και άλλο φιλελευθερισμός. Σήμερα είναι τεράστια η δύναμη των αγορών
και των επικοινωνιών. Πού να βρει όμως κανείς μέσα σε αυτές την ελευθερία του
ατόμου την οποία επικαλούνται οι θεωρητικοί του φιλελευθερισμού; Για τον
Νεγκροπόντε, ας πούμε, ελευθερία είναι ένα «ταξίδι» στο Ίντερνετ. Μα, για τους
δυο Ιταλούς «εγκυκλοπαιδιστές», το Ίντερνετ είναι απλώς ένα μέσον και όχι ο
σκοπός ­ στην καλύτερη περίπτωση ένα εργαλείο και στη χειρότερη ένας εικονικός
κόσμος που χάνεται κανείς μέσα σε αυτόν. Όχι πως νιώθουν καμιά νοσταλγία για
την «παλιά καλή εποχή» ή πως είναι πολέμιοι της τεχνολογίας. Απλώς διακρίνουν
και αυτοί, όπως ο Νίτσε και ο Χάιντεγκερ, πως στην τεχνολογία υπάρχει κάτι που
δεν είναι συμβατό με το υποκείμενο, το άτομο, την ελευθερία που επικαλούνται
οι απολογητές του φιλελευθερισμού. Βλέπουν στην τεχνολογία ένα «ρίσκο»
ολοκληρωτισμού, μια σκοτεινή πλευρά της δημοκρατίας.

Ο Ρουσώ…

… έλεγε πως η αληθινή δημοκρατία δεν μπορεί να εφαρμοστεί σε έναν «λαό»
ανθρώπων, αλλά θεών. Οι σύγχρονες κοινωνίες ταλαντεύονται ανάμεσα σε βίαια
κύματα μίσους, τρόμου και τριγμών και στην απόλυτη αδράνεια, στο σκοτάδι, στη
βαριά σιωπή. Αν κάτι σώζει τη δημοκρατία είναι ο αγώνας για την προσέγγισή της
­ το «ολοκληρωτικό ρίσκο» είναι η αδράνεια από την απόλυτη υλοποίησή της, η
μετατροπή του ανθρώπου σε «μαζάνθρωπο», σαν και αυτόν που μελέτησαν ο Λε Μπον,
ο Φρόυντ, ο Κανέτι.

Η ιδέα…

… πως κάθε άτομο είναι ίσο με κάποιο άλλο, προβλέψιμο στη συμπεριφορά του,
σημαίνει πως ο σύγχρονος ατομισμός είναι μια μαζική εμπειρία. Ο Φρόυντ, λένε ο
Γκάλι και ο Εσπόζιτο, είχε συλλάβει πλήρως το νόημα, όταν έλεγε πως η μάζα
«κατασκευάζεται» πάνω στις νευρώσεις του ατόμου. Όμως, σήμερα, κανείς
κοινωνιολόγος δεν μελετάει πια τη σύγχρονη μαζική κοινωνία. Το πώς η μεγάλη
μάζα κλείνει μέσα της το μικροσκοπικό ανώνυμο άτομο είναι κάτι που το εξήγησε
ο Ρίσμαν στο βιβλίο του «Το μοναχικό πλήθος». Το πώς αυτό το άτομο ζει,
σκέπτεται και δρα μέσα σε αυτή τη σύγχρονη μάζα εκατομμυρίων άλλων ομοίων του
παραμένει άγνωστο. Και όσο ο άνθρωπος υπάρχει μονάχα ως «μαζάνθρωπος» τόσο πιο
κοντά έρχεται το τέλος της πολιτικής. Ρούσσος Βρανάς