ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Το τέλος των ουτοπιών

Δεκαδικό ρολόι, όπως το φαντάστηκε ο Ζιλμπέρ Ρομ το 1793

Ένα παράδοξο χαρακτηρίζει την έκθεση που εγκαινιάστηκε πρόσφατα στην Εθνική
Έκθεση της Γαλλίας και θα διαρκέσει μέχρι τις 9 Ιουλίου: ο τόπος που
εξετάζεται μέσα από τα 400 εκθέματα, από τον χάρτη του Χριστόφορου Κολόμβου
μέχρι τη χειρόγραφη διακήρυξη της αμερικανικής ανεξαρτησίας με την υπογραφή
του Τζέφερσον, δεν υπήρξε ποτέ. Παρά ταύτα, είναι παρών στα όνειρα του
ανθρώπου από τότε που θυμάται τον εαυτό του. Τον επαγγέλλονται οι θεολόγοι, αν
και διαφωνούν για την ακριβή τοποθεσία της ουράνιας Ιερουσαλήμ. Τον ζωγράφισαν
ο Ντύρερ και ο Λεονάρντο ντα Βίντσι. Τον περιέγραψε πριν από πέντε σχεδόν
αιώνες ο Τόμας Μορ στο περίφημο δοκίμιό του «για την καλύτερη μορφή
δημοκρατίας και για ένα καινούργιο νησί». Πρόκειται βέβαια για την Ουτοπία.

Αντίθετα με τον Πλάτωνα και τον Άγιο Αυγουστίνο, ο Άγγλος ουμανιστής πίστευε
ότι η αρμονία μεταξύ των ανθρώπων είναι δυνατή στη γη, υπό τον όρο να
υποβληθούν πρώτα σε μια οδυνηρή κοινωνική μετάλλαξη. Ο Σαιν-Σιμόν θα
συμφωνήσει: «Η χρυσή εποχή του ανθρωπίνου είδους δεν βρίσκεται πίσω μας, αλλά
μπροστά μας, και προϋποθέτει την τελειοποίηση της κοινωνικής τάξης». Την
επώδυνη μετάλλαξη θα αναλάβουν να φέρουν σε πέρας οι επαναστάσεις, από την
Κομμούνα του Παρισιού μέχρι την Οκτωβριανή Επανάσταση. Τα αποτελέσματα είναι
γνωστά. Ο επισκέπτης εγκαταλείπει τον χώρο της έκθεσης με μια πικρή γεύση, που
δεν μπορούν να απαλύνουν ούτε τα συνθήματα του ’68 για τον έρωτα και την
ειρήνη ούτε οι μαγνητοσκοπημένες συνεντεύξεις με τον Πωλ Ρικέρ και τον Ζακ
Ατταλί.

Τα γκουλάγκ και τα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, λέει στη «Λιμπερασιόν» ο
επίτροπος της έκθεσης Ρολάν Σαέρ, αναδεικνύουν τη σχέση ανάμεσα στην ουτοπική
σκέψη και την άσκηση της εξουσίας. Ο σταλινισμός και ο ναζισμός μάς δίδαξαν
ότι η ουτοπία είναι θεμιτή όσο μένει μακριά από την άσκηση της εξουσίας. Και
γίνεται εφιάλτης όταν μετατρέπεται σε εργαλείο νομιμοποίησης μιας εξουσίας που
ισχυρίζεται ότι την εφαρμόζει ή προτίθεται να την εφαρμόσει. Σύμφωνα με μια
ωραία ρήση του Ρικέρ, η ουτοπία καλό είναι να παραμένει εξόριστη.

Ιδού λοιπόν το δεύτερο παράδοξο: μια έκθεση με τίτλο «Ουτοπία, η αναζήτηση της
ιδανικής κοινωνίας στη Δύση» ανακηρύσσει το τέλος των ουτοπιών. Και την έναρξη
της σοφίας; «Αυτό που βλέπουμε σήμερα είναι ο θρίαμβος του ατομισμού και η
δυσκολία της εφαρμογής του φανταστικού στο συλλογικό», απαντά ο Σαέρ. «Ίσως θα
πρέπει να πάρουμε παράδειγμα από την ουτοπική λογοτεχνία του 20ού αιώνα, που
παρουσιάζει διάφορες εκδοχές του μέλλοντος, θετικές και αρνητικές. Είναι ένας
τρόπος να αποσαφηνίσουμε αυτό που κάνουμε. Σήμερα είμαστε υποχρεωμένοι να
φανταστούμε έναν κόσμο όπου θα είναι δυνατές οι επεμβάσεις στο ανθρώπινο
γονιδίωμα. Οι ουτοπικές σκέψεις πρέπει να υπαγορεύονται από τη θέλησή μας να
κάνουμε ορισμένα πράγματα ­ αλλά και να εμποδίσουμε κάποια άλλα».